Kerajaan Tempatan (PBT): Majlis Bandaraya, Perbandaran dan Daerah di Bawah Akta 171

Lapisan kerajaan yang paling dekat dengan kehidupan harian — yang menguruskan pungutan sampah, lampu jalan, lesen perniagaan, kelulusan pelan bangunan dan kadar taksiran — bukanlah Kerajaan Persekutuan atau Kerajaan Negeri, tetapi Pihak Berkuasa Tempatan (PBT). Namun berbeza dengan Dewan Rakyat dan Dewan Undangan Negeri yang dianggotai melalui pilihan raya, ahli PBT hari ini dilantik, bukan dipilih.

Artikel ini menerangkan struktur, rangka perundangan dan keanggotaan PBT sebagaimana terkandung dalam teks perundangan dan sumber rasmi, serta latar sejarah peralihan daripada majlis dipilih kepada majlis dilantik — secara deskriptif dan tanpa penilaian.

Sepintas lalu

Nama umum	Pihak Berkuasa Tempatan (PBT) / kerajaan tempatan (local authority)
Kedudukan	Lapisan pentadbiran ketiga, di bawah Kerajaan Persekutuan dan Kerajaan Negeri
Undang-undang utama (Semenanjung)	Akta Kerajaan Tempatan 1976 (Akta 171)
Undang-undang (Sabah)	Local Government Ordinance 1961
Undang-undang (Sarawak)	Local Authorities Ordinance 1996
Kategori	Majlis Bandaraya, Majlis Perbandaran, Majlis Daerah
Keanggotaan	Yang Dipertua/Datuk Bandar + tidak kurang 8, tidak lebih 24 ahli majlis (Seksyen 10 Akta 171)
Dilantik oleh	Pihak Berkuasa Negeri (Seksyen 10)
Tempoh jawatan ahli majlis	Tidak melebihi tiga tahun; boleh dilantik semula (Seksyen 10)
Kementerian penyelaras	Kementerian Perumahan dan Kerajaan Tempatan (KPKT) / Jabatan Kerajaan Tempatan (JKT)

Tiga kategori PBT

Menurut portal rasmi Jabatan Kerajaan Tempatan (JKT) di bawah KPKT, PBT dibahagikan kepada tiga kategori mengikut kriteria jumlah penduduk dan hasil tahunan:

Kategori	Jumlah penduduk	Hasil tahunan
Majlis/Dewan Bandaraya (City Council)	Melebihi 500,000 orang	Melebihi RM100 juta
Majlis Perbandaran (Municipal Council)	Melebihi 150,000 orang	Melebihi RM20 juta
Majlis Daerah (District Council)	Kurang daripada 150,000 orang	Kurang daripada RM20 juta

Majlis Bandaraya secara amnya mentadbir kawasan bandar utama dan ibu negeri, Majlis Perbandaran mentadbir kawasan separa bandar, manakala Majlis Daerah lebih tertumpu pada kawasan luar bandar. Kriteria ini menentukan taraf sesebuah PBT dan boleh dikaji semula apabila sesebuah kawasan berkembang.

Menurut portal JKT KPKT, terdapat sejumlah 151 PBT di Malaysia — 19 Majlis/Dewan Bandaraya, 40 Majlis Perbandaran dan 92 Majlis Daerah. Selain itu, beberapa badan lain diberi kuasa oleh Kerajaan Negeri masing-masing untuk menjalankan fungsi PBT, antaranya Perbadanan Putrajaya, Perbadanan Labuan, PBT Kulim Hi-Tech dan Lembaga Pembangunan Tioman. (Bilangan tepat berubah dari semasa ke semasa dan perlu disahkan terhadap statistik KPKT terkini.)

Rangka perundangan: satu Semenanjung, dua Borneo

Kerajaan tempatan di Malaysia tidak dikawal oleh satu undang-undang tunggal, kerana ia melibatkan pembahagian kuasa Persekutuan-Negeri:

• Semenanjung Malaysia — Akta Kerajaan Tempatan 1976 (Akta 171), yang terpakai di Semenanjung.
• Sabah — Local Government Ordinance 1961.
• Sarawak — Local Authorities Ordinance 1996.

Akta 171 memberikan Pihak Berkuasa Negeri kuasa untuk menubuh, menamalgamasi atau membubarkan PBT dalam Negeri masing-masing, dan menetapkan sempadan kawasan pentadbirannya. Untuk konteks bagaimana kuasa kerajaan tempatan diletakkan di bawah bidang kuasa Negeri, lihat pembahagian Persekutuan-Negeri.

Keanggotaan: apa yang ditetapkan Seksyen 10 Akta 171

Seksyen 10 Akta 171 menetapkan komposisi sesebuah PBT. Sesebuah pihak berkuasa tempatan terdiri daripada:

1. Seorang Yang Dipertua (bagi Majlis Perbandaran dan Majlis Daerah) atau seorang Datuk Bandar (Mayor, bagi Majlis Bandaraya); dan
2. Tidak kurang daripada lapan (8) dan tidak lebih daripada dua puluh empat (24) orang ahli majlis (Councillors).

Kesemuanya dilantik oleh Pihak Berkuasa Negeri — iaitu Kerajaan Negeri melalui Pihak Berkuasa Negeri yang berkenaan. Seksyen 10 juga menggariskan kelayakan ahli majlis: mereka hendaklah bermastautin dalam kawasan pihak berkuasa tempatan itu dan, pada pandangan Pihak Berkuasa Negeri, merupakan orang yang mempunyai pengalaman luas dalam hal ehwal kerajaan tempatan atau yang telah mencapai kecemerlangan dalam mana-mana profesion, perdagangan atau industri, atau yang layak mewakili kepentingan masyarakat dalam kawasan itu.

Tempoh jawatan setiap ahli majlis tidak melebihi tiga tahun, dan seseorang ahli majlis boleh dilantik semula selepas tamat tempoh jawatannya.

Perlu diperhatikan istilah yang digunakan: di bawah Seksyen 10, ahli majlis dilantik oleh Pihak Berkuasa Negeri. Akta 171 tidak memperuntukkan pemilihan ahli majlis melalui pilihan raya — perbezaan yang menjadi asas kepada perbincangan sejarah di bawah.

Fungsi dan kuasa

PBT menjalankan pelbagai fungsi perbandaran yang diperuntukkan di bawah Akta 171 dan undang-undang berkaitan, termasuk:

• Perkhidmatan awam seperti pengurusan sisa pepejal, pembersihan, longkang dan lampu jalan;
• Perancangan dan kawalan pembangunan — kelulusan pelan bangunan, permit dan pematuhan;
• Pelesenan perniagaan dan penguatkuasaan undang-undang kecil (by-laws);
• Penyelenggaraan kemudahan awam seperti taman, pasar dan dewan.

Sumber hasil utama PBT ialah kadar yang dikenakan ke atas pegangan berkadar dalam kawasannya — sering disebut cukai taksiran atau cukai pintu — di samping fi lesen, kompaun dan pemberian (grant) daripada Kerajaan Persekutuan dan Negeri. (Nombor peruntukan tepat dalam Akta 171 yang mengawal kadar taksiran perlu disahkan terhadap teks akta.)

Daripada majlis dipilih kepada majlis dilantik

Sistem majlis dilantik hari ini bukanlah keadaan asal. Kerajaan tempatan di Tanah Melayu pernah mempunyai ahli yang dipilih:

• 1952 — Pilihan raya majlis perbandaran pertama diadakan di Kuala Lumpur, dimenangi oleh perikatan UMNO-MCA yang memperoleh sembilan daripada dua belas kerusi. Pilihan raya tempatan berkembang di beberapa bandar sepanjang tahun 1950-an dan awal 1960-an.
• 1965 — Susulan Pengisytiharan Darurat semasa Konfrontasi Indonesia-Malaysia (bermula lewat 1964), pilihan raya kerajaan tempatan yang dijadualkan untuk 1965 dan 1966 digantung. Penggantungan ini kekal berkuat kuasa selepas itu.
• 1965-1970 — Kerajaan menubuhkan Suruhanjaya Diraja Penyiasatan mengenai Pihak Berkuasa Tempatan yang dipengerusikan oleh Senator Athi Nahappan pada 1965. Laporannya, yang diterbitkan pada 1970, mengesyorkan pemulihan perwakilan yang dipilih — termasuk keperluan sebuah pihak berkuasa tempatan yang dipilih untuk mentadbir setiap ibu negeri dan perwakilan secara pilihan raya di PBT lain.
• 1973 — Local Government (Temporary Provisions) Act 1973 memberi Kerajaan Persekutuan kuasa untuk mengkaji semula undang-undang kerajaan tempatan dan mengendalikan pentadbiran PBT secara sementara. (Butiran instrumen ini perlu disahkan terhadap teks perundangan asal.)
• 1976 — Akta Kerajaan Tempatan 1976 (Akta 171) diluluskan. Daripada memulihkan majlis dipilih seperti disyorkan Suruhanjaya Athi Nahappan, Akta 171 memperuntukkan sistem ahli majlis yang dilantik oleh Pihak Berkuasa Negeri.

Di Sarawak, pilihan raya kerajaan tempatan dilaporkan berterusan lebih lama daripada di Semenanjung sebelum akhirnya tidak lagi diadakan. (Tahun tepat perlu disahkan terhadap rekod rasmi.)

Percubaan menghidupkan semula pilihan raya tempatan

Isu memulihkan pilihan raya kerajaan tempatan — kadangkala disebut “undi ketiga” — timbul semula dari semasa ke semasa:

• 2008 — Kerajaan Negeri Pulau Pinang dan Selangor menyatakan hasrat untuk memulihkan pilihan raya PBT, tetapi tidak dapat berbuat demikian.
• 2021 — Menteri Perumahan dan Kerajaan Tempatan ketika itu menyebut kos sebagai pertimbangan (dianggarkan sekitar RM2 juta bagi setiap majlis).
• 2024 — Kerajaan menyatakan pilihan raya kerajaan tempatan bukan keutamaan pada masa itu.

Persoalan sama ada pilihan raya tempatan boleh dipulihkan turut melibatkan soal perundangan mengenai kuasa Persekutuan berbanding Negeri — satu bidang yang masih menjadi bahan perbahasan awam dan undang-undang.

Salah faham yang biasa

“Ahli majlis PBT dipilih oleh penduduk.” Di bawah Seksyen 10 Akta 171, ahli majlis dilantik oleh Pihak Berkuasa Negeri. Pilihan raya kerajaan tempatan telah digantung sejak 1965 dan tidak dipulihkan.

“Satu undang-undang mengawal semua PBT di Malaysia.” Akta 171 terpakai di Semenanjung sahaja; Sabah dikawal oleh Local Government Ordinance 1961 dan Sarawak oleh Local Authorities Ordinance 1996.

“Datuk Bandar dan Yang Dipertua sama sahaja.” Istilah Datuk Bandar (Mayor) digunakan bagi Majlis Bandaraya, manakala Yang Dipertua digunakan bagi Majlis Perbandaran dan Majlis Daerah.

“Taraf Bandaraya, Perbandaran atau Daerah ditentukan secara sewenang-wenang.” Kategori PBT ditetapkan mengikut kriteria penduduk dan hasil tahunan yang digariskan KPKT, dan sesebuah PBT boleh dinaik taraf apabila memenuhi kriteria berkenaan.

“Suruhanjaya Athi Nahappan mengesyorkan majlis dilantik.” Sebaliknya — Suruhanjaya Diraja yang dipengerusikan Athi Nahappan (laporan 1970) mengesyorkan pemulihan perwakilan yang dipilih. Akta 171 memilih pendekatan berbeza dengan mengekalkan majlis dilantik.

Apa seterusnya

Untuk melihat kedudukan PBT dalam struktur pemerintahan yang lebih luas, mulakan dengan tiga lapisan kerajaan dan pembahagian kuasa Persekutuan-Negeri.

Untuk badan perundangan peringkat Negeri yang mengawal selia enakmen berkaitan kerajaan tempatan, lihat Dewan Undangan Negeri. Untuk badan yang mengendalikan pilihan raya persekutuan dan negeri — dan konteks perbincangan mengenai pilihan raya tempatan — lihat Suruhanjaya Pilihan Raya.

Teks penuh Akta Kerajaan Tempatan 1976 (Akta 171) boleh dirujuk melalui portal perundangan rasmi, manakala takrifan, kategori dan statistik PBT diterbitkan oleh Jabatan Kerajaan Tempatan (JKT) di bawah Kementerian Perumahan dan Kerajaan Tempatan (KPKT).