Hierarki Mahkamah Malaysia: Lima Peringkat, Dua Aliran, dan Cara Hakim Dilantik

Satu pertikaian kontrak bernilai RM60,000 dan satu cabaran terhadap kesahihan sesuatu statut persekutuan kedua-duanya bermula sebagai sekeping kertas yang difailkan di kaunter mahkamah. Kedua-duanya tidak pergi ke kaunter yang sama, tidak diputuskan oleh jenis hakim yang sama, dan hanya salah satu daripadanya yang boleh berakhir di hadapan sembilan hakim di Putrajaya.

Mahkamah mana yang mendengar apa bukanlah persoalan amalan atau pilihan. Ia ditetapkan oleh Perlembagaan Persekutuan dan oleh dua Akta Parlimen, dan sempadannya luar biasa tepat.

Sekilas pandang

Peringkat	Mahkamah	Ditubuhkan oleh	Skop am
5	Mahkamah Persekutuan	Perlembagaan Persekutuan, Perkara 121(2)	Rayuan akhir; persoalan perlembagaan
4	Mahkamah Rayuan	Perlembagaan Persekutuan, Perkara 121(1B)	Rayuan daripada Mahkamah-Mahkamah Tinggi
3	Mahkamah Tinggi Malaya / Mahkamah Tinggi Sabah dan Sarawak	Perlembagaan Persekutuan, Perkara 121(1)	Perbicaraan perkara paling serius; rayuan daripada peringkat bawah
2	Mahkamah Sesyen	Subordinate Courts Act 1948	Tuntutan sivil nilai sederhana; kebanyakan kesalahan jenayah
1	Mahkamah Majistret	Subordinate Courts Act 1948	Tuntutan sivil nilai rendah; kesalahan jenayah yang lebih ringan

Peringkat 3 hingga 5 ialah mahkamah-mahkamah atasan. Peringkat 1 dan 2 ialah mahkamah-mahkamah rendah.

Mahkamah-mahkamah rendah: tempat kebanyakan kes bermula

Mahkamah Majistret ialah titik permulaan. Portal Badan Kehakiman menyatakan ia mengendalikan pertikaian atau tuntutan sivil bernilai kurang daripada RM100,000. Dari segi jenayah, kuasa menjatuhkan hukumannya dihadkan — penjara tidak melebihi lima tahun, denda tidak melebihi RM10,000, dan sehingga dua belas sebatan, atau gabungan yang sah bagi ketiga-tiganya.

Mahkamah Sesyen terletak di atasnya. Portal Badan Kehakiman menyatakan ia mendengar kes sivil bernilai melebihi RM100,000 tetapi tidak melebihi RM1,000,000 — dan ia mempunyai bidang kuasa tanpa had ke atas tuntutan kemalangan kenderaan bermotor serta perkara tuan rumah-penyewa dan sitaan (distress), tanpa mengira jumlah yang dipertaruhkan.

Dari segi jenayah, Mahkamah Sesyen bersifat luas: ia mendengar semua kes jenayah kecuali yang membawa hukuman mati.

Pengecualian tunggal itulah yang menolak pertuduhan paling serius ke peringkat seterusnya.

Mahkamah Tinggi — dan mengapa terdapat dua daripadanya

Perkara 121(1) Perlembagaan Persekutuan memperuntukkan bahawa hendaklah ada dua Mahkamah Tinggi yang “mempunyai bidang kuasa dan taraf yang setara”: Mahkamah Tinggi di Malaya, bagi Negeri-Negeri Malaya, dan Mahkamah Tinggi di Sabah dan Sarawak, bagi kedua-dua Negeri tersebut. Setiap satu mempunyai pendaftaran utamanya di suatu tempat yang ditentukan oleh Yang di-Pertuan Agong, dan setiap satu diketuai oleh seorang Ketua Hakim.

Setara (co-ordinate) bermaksud tiada satu pun yang lebih tinggi daripada yang lain. Kedua-duanya adalah dua separuh bagi satu peringkat yang sama, dibahagikan secara geografi — satu struktur yang bermula sejak pembentukan Malaysia pada tahun 1963.

Mahkamah Tinggi menjalankan tiga tugas yang berbeza.

Sebagai mahkamah bicara. Seksyen 24 Courts of Judicature Act 1964 memberikannya bidang kuasa yang termasuk kausa perceraian dan perkahwinan, maritim (admiralty), kebankrapan dan syarikat, penjagaan orang bawah umur dan orang yang tidak siuman akal, serta pemberian probet dan surat kuasa mentadbir. Portal Badan Kehakiman menghuraikan bidang kuasa jenayah asalnya sebagai mendengar perkara jenayah yang melibatkan hukuman mati, dan bidang kuasa sivil asalnya sebagai merangkumi pertikaian melebihi RM1,000,000.

Sebagai mahkamah rayuan. Ia mendengar rayuan sivil dan jenayah daripada Mahkamah Sesyen dan Mahkamah Majistret.

Sebagai penyelia. Seksyen 35 Courts of Judicature Act 1964 memberikan Mahkamah Tinggi “bidang kuasa penyeliaan am serta semakan ke atas semua mahkamah rendah”. Ia boleh memanggil rekod mana-mana perkara di sesebuah mahkamah rendah, sivil atau jenayah, pada mana-mana peringkat, atas inisiatifnya sendiri atau atas permintaan sesuatu pihak — dan sebaik sahaja ia berbuat demikian, prosiding di peringkat bawah digantung.

Bukan setiap kekosongan Mahkamah Tinggi diisi oleh seorang hakim. Perkara 122AB membenarkan Yang di-Pertuan Agong, atas nasihat Perdana Menteri dan selepas berunding dengan Ketua Hakim Negara, melantik seorang Pesuruhjaya Kehakiman (judicial commissioner) bagi suatu tempoh atau tujuan yang ditentukan. Seorang Pesuruhjaya Kehakiman menjalankan fungsi seorang hakim Mahkamah Tinggi, dan apa yang dilakukannya mempunyai kesahihan dan kesan yang sama.

Mahkamah Rayuan

Perkara 121(1B) menubuhkan Mahkamah Rayuan. Bidang kuasanya, sebagaimana yang dinyatakan oleh portal Badan Kehakiman, adalah untuk memutuskan rayuan daripada keputusan Mahkamah Tinggi dalam kes sivil atau jenayah, berserta apa-apa bidang kuasa lain yang diberikan oleh undang-undang persekutuan.

Seksyen 38 Courts of Judicature Act 1964 menetapkan komposisi panel: setiap prosiding didengar oleh tiga hakim, atau bilangan ganjil yang lebih besar sebagaimana ditentukan oleh Presiden Mahkamah Rayuan bagi sesuatu kes tertentu.

Terdapat satu penapis. Seksyen 68(1) Akta yang sama menghalang rayuan kepada Mahkamah Rayuan apabila jumlah atau nilai tuntutan (tidak termasuk faedah) kurang daripada RM250,000, kecuali dengan kebenaran (leave) Mahkamah Rayuan. Rayuan turut dihalang apabila penghakiman itu dibuat melalui persetujuan pihak-pihak (consent judgments), apabila ia hanya berkaitan kos yang ditinggalkan kepada budi bicara mahkamah oleh undang-undang (sekali lagi, kecuali dengan kebenaran), dan apabila undang-undang bertulis mengisytiharkan keputusan Mahkamah Tinggi sebagai muktamad.

Rayuan jenayah mengikut logik yang berbeza. Di bawah seksyen 50, rayuan boleh dibuat sebagai hak terhadap keputusan Mahkamah Tinggi yang dibuat dalam bidang kuasa asalnya, dan terhadap keputusan rayuan atau semakannya ke atas perkara yang diputuskan oleh Mahkamah Sesyen. Tetapi apabila Mahkamah Tinggi membicarakan rayuan atau semakan daripada Mahkamah Majistret, rayuan kepada Mahkamah Rayuan memerlukan kebenaran (leave) dan terhad kepada persoalan undang-undang.

Mahkamah Persekutuan

Mahkamah Persekutuan ialah mahkamah tertinggi. Perkara 121(2) memberikannya bidang kuasa untuk memutuskan rayuan daripada Mahkamah Rayuan, daripada Mahkamah Tinggi atau seseorang hakimnya; bidang kuasa asal dan penasihat yang dinyatakan dalam Perkara 128 dan 130; serta apa-apa bidang kuasa lain yang diberikan oleh undang-undang persekutuan.

Empat untaian ini wajar dibezakan.

• Rayuan. Rayuan daripada Mahkamah Rayuan. Dalam perkara jenayah, seksyen 87 Courts of Judicature Act 1964 merangkumi rayuan daripada keputusan Mahkamah Rayuan berkenaan perkara jenayah yang diputuskan oleh Mahkamah Tinggi dalam bidang kuasa asalnya.
• Asal dan eksklusif. Perkara 128(1) memberikan Mahkamah Persekutuan, dengan mengecualikan mana-mana mahkamah lain, bidang kuasa untuk memutuskan sama ada sesuatu undang-undang yang digubal oleh Parlimen atau Badan Perundangan Negeri adalah terbatal kerana badan perundangan itu tiada kuasa untuk menggubalnya, dan untuk memutuskan pertikaian antara Negeri-Negeri atau antara Persekutuan dan sesebuah Negeri.
• Rujukan. Perkara 128(2) memperuntukkan bahawa apabila timbul persoalan berkenaan kesan sesuatu peruntukan Perlembagaan dalam prosiding di hadapan mahkamah lain, Mahkamah Persekutuan boleh memutuskan persoalan itu dan mengembalikan kes tersebut kepada mahkamah lain itu.
• Penasihat. Perkara 130 membenarkan Yang di-Pertuan Agong merujuk kepada Mahkamah Persekutuan apa-apa persoalan berkenaan kesan sesuatu peruntukan perlembagaan yang telah timbul atau kelihatan berkemungkinan akan timbul. Mahkamah mengumumkan pendapatnya di mahkamah terbuka.

Seksyen 74 mencerminkan seksyen 38: tiga hakim, atau bilangan ganjil yang lebih besar sebagaimana ditentukan oleh Ketua Hakim Negara. Itulah sebabnya kes-kes perlembagaan kadangkala dilaporkan didengar oleh lima, tujuh atau sembilan hakim.

Bagi rayuan sivil, seksyen 96 adalah get. Kebenaran (leave) Mahkamah Persekutuan diperlukan, dan ia hanya boleh diberikan ke atas penghakiman Mahkamah Rayuan dalam perkara sivil yang diputuskan oleh Mahkamah Tinggi dalam bidang kuasa asalnya yang melibatkan persoalan prinsip am yang diputuskan buat pertama kali atau persoalan penting yang mana keputusan Mahkamah Persekutuan akan memberi manfaat kepada orang awam — atau ke atas keputusan berkenaan kesan mana-mana peruntukan Perlembagaan, termasuk kesahihan undang-undang bertulis yang berkaitan dengannya. Seksyen 97 memberikan pemohon tempoh satu bulan dari tarikh keputusan untuk memohon, yang boleh dilanjutkan oleh Mahkamah.

Mahkamah-mahkamah di luar tangga ini

Struktur lima peringkat ini bukanlah keseluruhan peta.

Mahkamah Syariah. Perkara 121(1A) memperuntukkan bahawa mahkamah-mahkamah yang disebut dalam Perkara 121(1) “tidak mempunyai bidang kuasa berkenaan apa-apa perkara yang terletak dalam bidang kuasa Mahkamah Syariah.” Mahkamah Syariah ditubuhkan oleh undang-undang Negeri dan bukan sebahagian daripada hierarki persekutuan yang diterangkan di atas.

Mahkamah Khas. Bahagian XV Perlembagaan, yang dimasukkan pada tahun 1993, menubuhkan sebuah Mahkamah Khas yang terdiri daripada Ketua Hakim Negara sebagai Pengerusi, Ketua-Ketua Hakim Mahkamah Tinggi, dan dua orang lain yang memegang atau pernah memegang jawatan sebagai hakim Mahkamah Persekutuan atau Mahkamah Tinggi, dilantik oleh Majlis Raja-Raja. Perkara 182 memberikannya bidang kuasa eksklusif ke atas prosiding oleh atau terhadap Yang di-Pertuan Agong atau Raja sesebuah Negeri dalam kapasiti peribadinya, dengan pendaftarannya di Kuala Lumpur.

Bagaimana seseorang hakim sampai ke bangku kehakiman

Dua mekanisme beroperasi secara berurutan.

Pertama, Suruhanjaya Pelantikan Kehakiman (the Judicial Appointments Commission). Ditubuhkan di bawah Judicial Appointments Commission Act 2009, yang diwartakan pada 8 Februari 2009 (8 February 2009), tujuan yang dinyatakan oleh Suruhanjaya ini adalah untuk menjadikan proses pencalonan, pelantikan dan penaikan pangkat hakim mahkamah atasan lebih telus dan menyeluruh. Fungsinya termasuk memilih orang yang layak dan bersesuaian untuk dilantik bagi pertimbangan Perdana Menteri, menerima permohonan, merangka mekanisme pemilihan, dan mengesyorkan program untuk menambah baik pentadbiran keadilan.

Portal Suruhanjaya menyenaraikan sembilan ahli: Ketua Hakim Negara (the Chief Justice) sebagai Pengerusi, Presiden Mahkamah Rayuan (the President of the Court of Appeal), Ketua Hakim Mahkamah Tinggi Malaya (the Chief Judge of the High Court in Malaya), Ketua Hakim Mahkamah Tinggi Sabah dan Sarawak (the Chief Judge of the High Court in Sabah and Sarawak), seorang hakim Mahkamah Persekutuan, dan empat ahli lain yang dipilih dari luar badan kehakiman yang sedang berkhidmat.

Kriteria pemilihan yang diterbitkannya termasuk integriti, kecekapan dan pengalaman; objektiviti, ketidakberpihakan, keadilan dan akhlak yang baik; ketegasan, ketepatan masa dan kemahiran penulisan undang-undang; kerajinan dan pengurusan kes; serta kesihatan fizikal dan mental. Suruhanjaya turut merekodkan bahawa seseorang hakim atau Pesuruhjaya Kehakiman yang sedang berkhidmat dengan tiga atau lebih penghakiman yang belum diselesaikan, atau alasan penghakiman yang tidak ditulis lebih daripada enam puluh hari (sixty days) selepas tarikh akhir, tidak akan dipertimbangkan.

Portal Suruhanjaya itu sendiri menerangkan perkara ini sebagai “proses yang mendahului proses pelantikan di bawah Perkara 122B Perlembagaan Persekutuan.”

Kedua, pelantikan berperlembagaan. Perkara 122B(1) memperuntukkan bahawa Ketua Hakim Negara, Presiden Mahkamah Rayuan, Ketua-Ketua Hakim Mahkamah Tinggi dan hakim-hakim lain Mahkamah Persekutuan, Mahkamah Rayuan dan Mahkamah Tinggi dilantik oleh Yang di-Pertuan Agong, bertindak atas nasihat Perdana Menteri, selepas berunding dengan Majlis Raja-Raja.

Perkara itu kemudian menetapkan perundingan sebelum nasihat itu diberikan:

Perlantikan kepada	Perdana Menteri mesti berunding dengan
Mana-mana hakim selain Ketua Hakim Negara	Ketua Hakim Negara (Perkara 122B(2))
Ketua Hakim sesebuah Mahkamah Tinggi	Ketua Hakim setiap Mahkamah Tinggi; dan, bagi Sabah dan Sarawak, Ketua Menteri bagi setiap Negeri tersebut (Perkara 122B(3))
Mahkamah Persekutuan (hakim-hakim lain)	Ketua Hakim Negara (Perkara 122B(4))
Mahkamah Rayuan (hakim-hakim lain)	Presiden Mahkamah Rayuan (Perkara 122B(4))
Sesebuah Mahkamah Tinggi (hakim-hakim lain)	Ketua Hakim mahkamah tersebut (Perkara 122B(4))

Siapa yang layak. Perkara 123 menetapkan dua syarat: orang itu mestilah warganegara, dan bagi tempoh sepuluh tahun (ten years) sebelum perlantikan mestilah pernah menjadi peguam bela (advocate) mahkamah-mahkamah tersebut atau anggota perkhidmatan kehakiman dan perundangan (judicial and legal service) Persekutuan atau perkhidmatan perundangan sesebuah Negeri — atau kadangkala satu dan kadangkala satu lagi.

Berapa lama mereka berkhidmat. Perkara 125(1) memperuntukkan bahawa seorang hakim Mahkamah Persekutuan memegang jawatan sehingga umur enam puluh enam tahun (sixty-six years), atau waktu kemudian sedemikian, tidak lewat daripada enam bulan (six months) selepas umur itu, sebagaimana yang diluluskan oleh Yang di-Pertuan Agong. Perkara 125(2) memperuntukkan bahawa seorang hakim boleh meletakkan jawatan secara bertulis yang dialamatkan kepada Yang di-Pertuan Agong, tetapi tidak boleh disingkirkan daripada jawatannya kecuali menurut peruntukan lanjut Perkara itu, yang memerlukan representasi kepada Yang di-Pertuan Agong dan perlantikan satu tribunal.

Berapa ramai. Perkara 122 menetapkan Mahkamah Persekutuan sebagai terdiri daripada Ketua Hakim Negara, Presiden Mahkamah Rayuan, dua Ketua Hakim, dan beberapa hakim lain yang bilangannya boleh ditetapkan oleh Yang di-Pertuan Agong melalui perintah; cetakan semula itu merekodkan bilangan tersebut sebagai tidak melebihi sebelas (eleven), menurut P.U. (A) 163/2009. Perkara 122A berbuat demikian bagi Mahkamah Rayuan — seorang Presiden dan hakim-hakim lain tidak melebihi tiga puluh dua (thirty-two), menurut P.U. (A) 164/2009. Perkara 122AA memperuntukkan bahawa setiap Mahkamah Tinggi terdiri daripada seorang Ketua Hakim dan tidak kurang daripada empat hakim lain, dengan had maksimum direkodkan sebagai enam puluh bagi Mahkamah Tinggi Malaya dan tiga belas bagi Mahkamah Tinggi Sabah dan Sarawak, menurut P.U. (A) 384/2006.

Perkara 122(1A) juga membenarkan Yang di-Pertuan Agong, atas nasihat Ketua Hakim Negara, melantik mana-mana orang yang pernah memegang jawatan kehakiman tinggi di Malaysia sebagai hakim tambahan (additional judge) Mahkamah Persekutuan — dan secara nyata memperuntukkan bahawa orang itu tidak hilang kelayakan semata-mata kerana telah mencapai umur enam puluh enam (sixty-six) tahun.

Kesilapan lazim

Menganggap “Mahkamah Tinggi” sebagai satu mahkamah sahaja. Terdapat dua, dengan bidang kuasa dan taraf yang setara. Mahkamah mana yang mendengar sesuatu perkara adalah persoalan wilayah, bukan kekananan.

Menganggap rayuan adalah automatik. Di bawah RM250,000, rayuan kepada Mahkamah Rayuan memerlukan kebenaran (leave). Kepada Mahkamah Persekutuan dalam perkara sivil, kebenaran sentiasa diperlukan dan alasan berstatut adalah sempit.

Mengelirukan Suruhanjaya Pelantikan Kehakiman (Judicial Appointments Commission) dengan pihak berkuasa pelantikan. Suruhanjaya memilih dan mengesyorkan. Perlantikan itu sendiri dibuat oleh Yang di-Pertuan Agong di bawah Perkara 122B.

Membaca had RM1,000,000 Mahkamah Sesyen sebagai mutlak. Had itu tidak terpakai kepada tuntutan kemalangan kenderaan bermotor atau perkara tuan rumah-penyewa dan sitaan (distress), yang mana portal Badan Kehakiman merekodkan bidang kuasa tanpa had.

Menjangka mahkamah sivil memutuskan sesuatu perkara Syariah. Perkara 121(1A) mengeluarkan daripada mahkamah-mahkamah tersebut apa-apa perkara yang terletak dalam bidang kuasa Mahkamah Syariah.

Apa yang seterusnya

Jika anda ingin mengetahui rangka perlembagaan yang menaungi semua ini — Bahagian IX ialah salah satu daripada lima belas Bahagian — mulakan dengan Perlembagaan Persekutuan. Bagi cabang yang menggubal undang-undang yang digunakan oleh mahkamah-mahkamah ini, lihat Parlimen.

Ketiga-tiga nota pengesahan dalam frontmatter artikel ini menandakan angka yang diambil daripada portal terbitan Badan Kehakiman atau daripada cetakan semula sesuatu Akta, bukan daripada teks yang digazetkan semasa; anggap angka-angka khusus tersebut sebagai sementara sehingga seorang penyemak mengesahkannya terhadap Akta itu sendiri.