Kepercayaan Majoriti: Syarat Perlembagaan bagi Pelantikan Perdana Menteri dan Jemaah Menteri

Tiada seorang pun pengundi di Malaysia menandakan kertas undi bertulis “Perdana Menteri”. Kertas undi pilihan raya umum menamakan calon bagi satu kawasan pilihan raya Dewan Rakyat sahaja.

Jawatan itu diisi selepas pengundian, melalui satu ujian yang termaktub dalam satu ayat Perlembagaan Persekutuan — dan ayat itu tidak menyebut parti, gabungan mahupun bilangan kerusi.

Sepintas lalu

Asas perlembagaan	Perkara 39–43C, Bahagian IV Bab 3 Perlembagaan Persekutuan
Siapa melantik Perdana Menteri	Yang di-Pertuan Agong, Perkara 43(2)(a)
Ujian pelantikan	Ahli Dewan Rakyat yang pada hemat Yang di-Pertuan Agong mungkin mendapat kepercayaan majoriti ahli Dewan Rakyat
Siapa melantik Menteri lain	Yang di-Pertuan Agong atas nasihat Perdana Menteri, Perkara 43(2)(b)
Dari mana Menteri diambil	Ahli mana-mana satu Majlis Parlimen — Dewan Rakyat atau Dewan Negara
Tanggungjawab	Secara bersama kepada Parlimen, Perkara 43(3)
Keahlian Dewan Rakyat	Dua ratus dua puluh dua orang ahli dipilih, Perkara 46(1)
Sumpah	Sumpah jawatan, taat setia dan simpan rahsia dalam Jadual Keenam, Perkara 43(6)
Ambang pindaan	Dua pertiga jumlah bilangan ahli setiap Dewan, Perkara 159(3)

Di mana kuasa eksekutif sebenarnya terletak

Perkara 39 meletakkan hak kuasa eksekutif Persekutuan pada Yang di-Pertuan Agong. Kuasa itu boleh dijalankan oleh Baginda sendiri, atau oleh Jemaah Menteri, atau oleh mana-mana Menteri yang diberi kuasa oleh Jemaah Menteri — dan Parlimen boleh, melalui undang-undang, memberikan fungsi eksekutif kepada orang lain.

Perkara 43(1) kemudian menghendaki Yang di-Pertuan Agong melantik suatu Jemaah Menteri untuk menasihatinya dalam penjalanan fungsinya. Itulah rumusan yang digunakan oleh Perlembagaan: Jemaah Menteri wujud sebagai badan penasihat kepada pemegang kuasa eksekutif.

Perkara 40(1) melengkapkan gelung itu. Pada menjalankan fungsinya di bawah Perlembagaan atau undang-undang persekutuan, Yang di-Pertuan Agong hendaklah bertindak mengikut nasihat Jemaah Menteri atau nasihat seseorang Menteri yang bertindak di bawah kuasa am Jemaah Menteri, kecuali sebagaimana yang diperuntukkan selainnya oleh Perlembagaan. Perkara yang sama memberi Baginda hak, atas permintaannya, untuk mendapat apa-apa maklumat berkenaan dengan pemerintahan Persekutuan yang boleh didapati oleh Jemaah Menteri.

Perkara 40(1A), yang dimasukkan oleh Akta A885 dan berkuat kuasa mulai 24 Jun 1994, menyatakannya dengan lebih tegas: apabila Yang di-Pertuan Agong dikehendaki bertindak mengikut nasihat, atas nasihat, atau selepas menimbangkan nasihat, Baginda hendaklah menerima dan bertindak mengikut nasihat itu.

Ujian pelantikan: satu ayat, dua syarat

Perkara 43(2)(a) memperuntukkan bahawa Yang di-Pertuan Agong hendaklah terlebih dahulu melantik sebagai Perdana Menteri, untuk mempengerusikan Jemaah Menteri, seorang ahli Dewan Rakyat yang pada hematnya mungkin mendapat kepercayaan majoriti ahli Dewan Rakyat itu.

Terdapat dua syarat sahaja dalam ayat tersebut:

1. Calon mestilah seorang ahli Dewan Rakyat. Bukan Dewan Negara. Ini satu-satunya jawatan dalam Perkara 43 yang terhad kepada satu Dewan.
2. Pada hemat Yang di-Pertuan Agong, calon itu mungkin mendapat kepercayaan majoriti ahli Dewan Rakyat. Pertimbangan itu diletakkan pada Yang di-Pertuan Agong.

Satu sekatan tambahan terletak dalam Perkara 43(7): seseorang yang menjadi warganegara melalui penaturalisasian, atau melalui pendaftaran di bawah Perkara 17, tidak boleh dilantik menjadi Perdana Menteri. Catatan rasmi pada cetakan semula merekodkan bahawa Perkara 17 itu sendiri telah dimansuhkan oleh Akta 14/1962 mulai 1 Julai 1963.

Perkara 46(1) menetapkan Dewan Rakyat terdiri daripada dua ratus dua puluh dua orang ahli dipilih. Majoriti bagi sebuah dewan seramai 222 orang bermakna sekurang-kurangnya 112 orang ahli.

Apa yang Perkara 43 tidak nyatakan

Ini bahagian yang paling kerap tertinggal daripada ringkasan popular. Teks Perkara 43 tidak menyebut:

• nama mana-mana parti politik atau gabungan;
• konsep “parti yang memenangi kerusi terbanyak”;
• apa-apa kaedah tertentu untuk menentukan kepercayaan majoriti — sama ada melalui akuan bersumpah, surat sokongan, temu duga, undian di Dewan, atau kaedah lain.

Perlembagaan menetapkan ujiannya, bukan prosedurnya. Kepercayaan majoriti ahli Dewan Rakyat ialah ukurannya; cara ukuran itu dibuat tidak dikanunkan dalam Perkara 43.

Menteri lain: dilantik atas nasihat, daripada kedua-dua Dewan

Selepas Perdana Menteri dilantik, Perkara 43(2)(b) mengambil alih. Atas nasihat Perdana Menteri, Yang di-Pertuan Agong hendaklah melantik Menteri-Menteri lain daripada kalangan ahli mana-mana satu Majlis Parlimen.

Perhatikan dua perbezaan daripada pelantikan Perdana Menteri. Pelantikan Menteri lain dibuat atas nasihat, bukan menurut budi bicara. Dan kolam calonnya lebih luas: ahli Dewan Negara juga layak.

Perkara 43(2) mengandungi satu proviso bagi keadaan Parlimen terbubar. Jika sesuatu pelantikan dibuat semasa Parlimen terbubar, seseorang yang menjadi ahli Dewan Rakyat yang lepas boleh dilantik, tetapi tidak boleh terus memegang jawatan selepas permulaan penggal Parlimen yang berikutnya melainkan — jika beliau dilantik menjadi Perdana Menteri — beliau ialah ahli Dewan Rakyat yang baharu itu; dan dalam apa-apa hal lain, beliau ialah ahli sama ada Dewan Rakyat atau Dewan Negara.

Setelah dilantik, Perkara 61(1) memberi setiap anggota Jemaah Menteri hak mengambil bahagian dalam prosiding Majlis Parlimen yang satu lagi, sebagai tambahan kepada haknya sebagai ahli Majlisnya sendiri. Perkara 61(3) menjelaskan hadnya: hak itu tidak membenarkan sesiapa yang bukan ahli sesuatu Majlis mengundi di dalam Majlis itu.

Tanggungjawab bersama bukan sekadar konvensyen

Perkara 43(3) terdiri daripada satu ayat pendek: Jemaah Menteri hendaklah bertanggungjawab secara bersama kepada Parlimen.

Dalam banyak sistem Westminster yang lain, tanggungjawab bersama ialah konvensyen yang tidak bertulis. Di Malaysia ia diletakkan dalam teks Perlembagaan itu sendiri, sebagai kewajipan yang dinyatakan.

Kesan praktisnya kelihatan dalam susunan kata Perkara 43(4), yang mengikat nasib seluruh Jemaah Menteri kepada kedudukan seorang Perdana Menteri — bukan kepada prestasi individu Menteri.

Perkara 38(3) menunjukkan tanggungjawab bersama itu daripada sudut yang berbeza. Apabila Majlis Raja-Raja menimbang teliti perkara mengenai dasar negara, Yang di-Pertuan Agong hendaklah disertai oleh Perdana Menteri, dan penimbangtelitian itu adalah antara fungsi yang dijalankan oleh Yang di-Pertuan Agong mengikut nasihat Jemaah Menteri.

Apabila kepercayaan majoriti tidak lagi ada

Perkara 43(4) memperuntukkan bahawa jika Perdana Menteri tidak lagi mendapat kepercayaan majoriti ahli Dewan Rakyat, maka Perdana Menteri hendaklah meletakkan jawatan Jemaah Menteri, melainkan jika atas permintaannya Parlimen dibubarkan oleh Yang di-Pertuan Agong.

Dua jalan sahaja yang dinyatakan, dan jalan kedua tidak berada sepenuhnya dalam tangan Perdana Menteri. Perkara 40(2) menyenaraikan fungsi yang boleh dijalankan oleh Yang di-Pertuan Agong menurut budi bicara Baginda:

Perkara	Fungsi budi bicara
40(2)(a)	Melantik seorang Perdana Menteri
40(2)(b)	Tidak memperkenankan permintaan bagi pembubaran Parlimen
40(2)(c)	Meminta diadakan mesyuarat Majlis Raja-Raja yang semata-mata berkenaan dengan keistimewaan, kedudukan, kemuliaan dan kebesaran Raja-Raja, dan apa-apa tindakan pada mesyuarat itu

Perkara 40(2) menutup dengan frasa “dan dalam apa-apa hal lain yang disebut dalam Perlembagaan ini”, jadi senarai tersebut bukan senarai tertutup.

Jika pembubaran berlaku, Perkara 55 mengambil alih pemasaan. Melainkan jika dibubarkan terlebih dahulu, Parlimen terus berjalan selama lima tahun dari tarikh mesyuarat pertamanya dan selepas itu terbubar. Apabila Parlimen bubar, suatu pilihan raya umum hendaklah diadakan dalam tempoh enam puluh hari dari tarikh ia bubar, dan Parlimen hendaklah dipanggil bermesyuarat pada suatu tarikh yang tidak lewat daripada satu ratus dua puluh hari dari tarikh itu.

Tempoh jawatan, sumpah dan saraan

Perkara 43(5) memperuntukkan bahawa, tertakluk kepada Perkara 43(4), Menteri selain Perdana Menteri hendaklah memegang jawatan selama diperkenankan oleh Yang di-Pertuan Agong — melainkan jika pelantikan mana-mana Menteri telah dibatalkan oleh Yang di-Pertuan Agong atas nasihat Perdana Menteri. Mana-mana Menteri juga boleh meletakkan jawatannya. Frasa mengenai pembatalan atas nasihat Perdana Menteri dimasukkan oleh Akta 10/1960 dan berkuat kuasa mulai 31 Mei 1960.

Perkataan “tertakluk kepada Fasal (4)” itu penting: apabila Perkara 43(4) digerakkan, peletakan jawatan meliputi Jemaah Menteri sebagai satu badan.

Perkara 43(6) menghendaki setiap Menteri, sebelum menjalankan fungsi jawatannya, mengangkat dan menandatangani di hadapan Yang di-Pertuan Agong tiga sumpah yang dinyatakan dalam Jadual Keenam: sumpah jawatan, sumpah taat setia, dan sumpah simpan rahsia.

Perkara 43(9) menghendaki Parlimen membuat peruntukan melalui undang-undang bagi saraan anggota Jemaah Menteri. Catatan rasmi pada cetakan semula merujuk pembaca kepada Akta Ahli Parlimen (Saraan) 1980 [Akta 237]. Perkara 43(8) telah dimansuhkan oleh Akta A857 mulai 20 Ogos 1993.

Tiga jawatan lain yang sering dikelirukan

Perkara 43A, 43B dan 43C mewujudkan tiga peranan berasingan yang kerap disamakan dengan keanggotaan Jemaah Menteri.

Jawatan	Perkara	Dilantik oleh	Perlu ahli Parlimen?
Timbalan Menteri	43A	Yang di-Pertuan Agong atas nasihat Perdana Menteri	Ya — mana-mana satu Majlis
Setiausaha Parlimen	43B	Perdana Menteri	Ya — mana-mana satu Majlis
Setiausaha Politik	43C	Perdana Menteri	Tidak

Timbalan Menteri membantu Menteri menunaikan tugas dan fungsi mereka, dan bagi maksud itu mempunyai segala kuasa Menteri. Perkara 43A(3) memakaikan Perkara 43(5) dan 43(6) kepada mereka, jadi tempoh jawatan dan kewajipan bersumpah adalah sama.

Setiausaha Parlimen membantu Menteri dan Timbalan Menteri, dan bagi maksud itu mempunyai segala kuasa Menteri dan Timbalan Menteri. Pelantikan mereka boleh ditamatkan pada bila-bila masa oleh Perdana Menteri, dan sumpah simpan rahsia mereka diangkat di hadapan Perdana Menteri, bukan Yang di-Pertuan Agong.

Setiausaha Politik menonjol kerana Perkara 43C(2)(a) menyatakan mereka tidak semestinya ahli mana-mana satu Majlis Parlimen. Tugas, fungsi dan saraan mereka ditentukan oleh Jemaah Menteri di bawah Perkara 43C(4).

Bagi maksud Perkara 61 sahaja, takrif “anggota Jemaah Menteri” dalam Perkara 61(4) termasuklah Timbalan Menteri dan Setiausaha Parlimen.

Kesilapan lazim

“Rakyat mengundi Perdana Menteri.” Kertas undi ialah kertas undi kawasan pilihan raya Dewan Rakyat. Pelantikan Perdana Menteri berlaku di bawah Perkara 43(2)(a), selepas keputusan pilihan raya diketahui.

“Ketua parti yang menang kerusi terbanyak menjadi Perdana Menteri secara automatik.” Ujian dalam Perkara 43(2)(a) ialah kepercayaan majoriti ahli Dewan Rakyat. Teks itu tidak menyebut parti mahupun bilangan kerusi terbanyak.

“Menteri boleh dilantik daripada luar Parlimen.” Perkara 43(2)(b) menghendaki Menteri diambil daripada kalangan ahli mana-mana satu Majlis Parlimen. Hanya Setiausaha Politik di bawah Perkara 43C yang dikecualikan daripada syarat keahlian.

“Senator tidak boleh menjadi Menteri.” Boleh — Perkara 43(2)(b) menyebut mana-mana satu Majlis Parlimen. Sekatan kepada Dewan Rakyat terpakai kepada Perdana Menteri sahaja.

“Hilang majoriti bermakna pilihan raya.” Perkara 43(4) menyatakan peletakan jawatan sebagai keadaan lalai; pembubaran hanya berlaku jika Yang di-Pertuan Agong memperkenankan permintaan itu, dan Perkara 40(2)(b) menyenaraikan penolakan permintaan tersebut sebagai fungsi budi bicara.

“Tanggungjawab bersama hanyalah amalan.” Perkara 43(3) menyatakannya secara nyata dalam teks Perlembagaan.

Mengubah mana-mana peruntukan ini

Peruntukan dalam Perkara 43 tidak boleh dipinda melalui undang-undang biasa. Perkara 62(3) membenarkan setiap Majlis Parlimen membuat keputusannya mengikut majoriti biasa ahli-ahli yang mengundi, tetapi fasal itu sendiri dinyatakan tertakluk kepada, antara lain, Perkara 159(3).

Perkara 159(3) menghendaki sesuatu rang undang-undang bagi membuat apa-apa pindaan kepada Perlembagaan tidak diluluskan di dalam mana-mana satu Majlis Parlimen melainkan jika ia telah disokong pada Bacaan Kali Kedua dan Kali Ketiga dengan undi sebanyak tidak kurang daripada dua pertiga daripada jumlah bilangan ahli Majlis Parlimen itu.

Ambang itu dikira daripada jumlah keahlian, bukan daripada bilangan yang hadir mengundi.

Apa yang seterusnya

• Baca Perlembagaan Persekutuan untuk struktur penuh dokumen yang mengandungi Perkara 39 hingga 43C.
• Baca Yang di-Pertuan Agong untuk sisi satu lagi hubungan ini — fungsi mengikut nasihat berbanding fungsi budi bicara di bawah Perkara 40.
• Baca Dewan Rakyat dan Dewan Negara untuk memahami dua Majlis yang daripadanya Jemaah Menteri dibentuk, dan Parlimen Malaysia untuk institusi yang kepadanya Jemaah Menteri bertanggungjawab secara bersama.
• Baca bagaimana rang undang-undang menjadi undang-undang untuk laluan perundangan yang dipandu oleh eksekutif melalui kedua-dua Majlis.
• Untuk teks berkuat kuasa, rujuk cetakan semula Perlembagaan Persekutuan di portal Laws of Malaysia, lom.agc.gov.my. Perhatikan nota pada muka hadapan cetakan semula Bahasa Malaysia itu sendiri: teks itu terjemahan oleh Jabatan Peguam Negara, dan melainkan jika dan sehingga ditetapkan sahih di bawah Perkara 160B, ia bukan perundangan. Semak juga sama ada cetakan semula yang lebih baharu telah diterbitkan.

---

Rencana ini dikelaskan sebagai sensitif (3R+1: perkara perlembagaan) di bawah dasar editorial NegaraKu.md. Ia ditulis untuk bersifat deskriptif semata-mata — meliputi teks dan struktur perlembagaan sahaja, tanpa merujuk mana-mana individu, parti atau kerajaan — dan disimpan sebagai draf sementara menunggu semakan manusia sebelum penerbitan. Perkara yang tidak dapat disahkan terhadap sumber rasmi disenaraikan dalam verificationNeeded dan tidak diterbitkan.