Bagaimana Pilihan Raya Malaysia Berfungsi: Satu Kerusi, Satu Ahli, Undi Terbanyak Menang

Sepintas lalu

Sistem undi	Bahagian pilihan raya beranggota tunggal, undi terbanyak (first-past-the-post)
Asas perlembagaan	Bahagian VIII Perlembagaan Persekutuan (Perkara 113–120)
Apa yang dipilih	Ahli Dewan Rakyat (persekutuan) dan ahli Dewan Undangan Negeri (DUN)
Kelayakan mengundi	Warganegara, umur ≥ 18 tahun, bermastautin, berdaftar (Perkara 119(1))
Pengendali	Suruhanjaya Pilihan Raya (Perkara 113, 114)
Kitaran persempadanan	Lat tempoh tidak kurang lapan tahun (Perkara 113(2))
Selepas pembubaran	Pilihan raya umum dalam 60 hari (Perkara 55(4))

Pada hari mengundi, keseluruhan sistem itu mengecil menjadi satu perbuatan yang mudah: seorang pengundi menandakan satu kertas undi di dalam sebuah bilik yang sunyi. Segala-galanya di sekelilingnya — daftar pemilih, sempadan bahagian pilihan raya, badan yang mengira undi — ialah rangka perlembagaan yang menetapkan siapa yang boleh menandakan kertas itu, di mana, dan bagaimana satu tanda pensel bertukar menjadi sebuah kerusi.

Halaman ini menerangkan rangka tersebut secara deskriptif dan mengikut teks Perlembagaan: bagaimana undi dikira, siapa yang layak, siapa yang mengendalikan pilihan raya, dan turutan prosedur dari pembubaran hingga keputusan. Ia tidak merujuk mana-mana parti, calon atau keputusan tertentu.

Satu kerusi, satu ahli, undi terbanyak

Titik permulaan bukan bilangan pengundi, tetapi bentuk bahagian pilihan raya. Perkara 116(2) menetapkan bahawa “jumlah bilangan bahagian pilihan raya hendaklah sama dengan bilangan ahli supaya seorang ahli dipilih bagi setiap bahagian pilihan raya”. Setiap bahagian menghantar seorang wakil — tidak lebih.

Kerana setiap bahagian hanya memilih seorang, cara memilih menjadi ringkas: calon yang memperoleh undi terbanyak dalam bahagian itu menang. Tidak perlu majoriti mutlak lima puluh peratus, dan tiada pusingan kedua. Sistem beranggota tunggal dengan undi terbanyak ini lazim dinamakan first-past-the-post (FPTP). Perlembagaan menetapkan strukturnya; kaedah pengiraan undi terbanyak itu sendiri dinyatakan dalam undang-undang pilihan raya seperti Akta Pilihan Raya 1958, yang disebut dalam catatan rasmi kepada Perkara 113.

Perkara 117 menyalin bentuk yang sama ke peringkat negeri. Bagi pemilihan ahli Dewan Undangan sesuatu Negeri, negeri itu dibahagikan kepada “seberapa banyak bahagian pilihan raya mengikut bilangan ahli yang dipilih supaya seorang ahli dipilih bagi setiap bahagian pilihan raya”. Struktur persekutuan dan negeri adalah sama; yang berbeza hanyalah dewan yang diisi.

Dua dewan yang dipilih pada hari yang sama

Malaysia memilih dua peringkat wakil melalui undi terbanyak yang serupa.

• Dewan Rakyat. Dewan rendah Parlimen persekutuan, dengan 222 kerusi yang dinyatakan dalam Perkara 46. Setiap kerusi ialah satu bahagian pilihan raya persekutuan di bawah Perkara 116.
• Dewan Undangan Negeri (DUN). Setiap negeri mempunyai dewan perundangannya sendiri, dengan bilangan kerusi yang ditetapkan oleh perlembagaan negeri masing-masing dan dibahagikan di bawah Perkara 117.

Dalam kebanyakan negeri, pilihan raya negeri diadakan serentak dengan pilihan raya umum persekutuan. Perkara 113(2) mengukuhkan penyelarasan ini dengan mensyaratkan bahawa kajian semula sempadan bagi bahagian pilihan raya negeri dijalankan “pada masa yang sama” dengan kajian semula bagi Dewan Rakyat. Pengundi di negeri sedemikian lazimnya menerima dua kertas undi berasingan pada hari yang sama: satu untuk Parlimen, satu untuk DUN.

Beberapa negeri di Semenanjung memilih untuk membubarkan DUN mereka pada waktu yang berbeza, menghasilkan pilihan raya negeri yang berasingan daripada pilihan raya umum. Perkara ini terletak dalam bidang kuasa negeri masing-masing.

Siapa yang boleh mengundi

Perkara 119(1) meletakkan tiga syarat yang mesti dipenuhi serentak. Seorang warganegara berhak mengundi jika dia:

1. telah mencapai umur 18 tahun pada tarikh kelayakan;
2. bermastautin dalam sesuatu bahagian pilihan raya pada tarikh itu, atau berdaftar sebagai pengundi tidak hadir; dan
3. berdaftar dalam daftar pemilih bagi bahagian pilihan raya tempat dia bermastautin.

Umur 18 tahun itu ialah keadaan semasa selepas pindaan perlembagaan yang lazim dikenali sebagai Undi18 — Akta Perlembagaan (Pindaan) 2019, yang merendahkan umur mengundi daripada 21 tahun kepada 18 tahun. Pindaan yang sama memperkenalkan pendaftaran pemilih secara automatik, iaitu warganegara yang layak dimasukkan ke dalam daftar oleh Suruhanjaya Pilihan Raya tanpa perlu memohon secara berasingan.

Perkara 119(1) juga menetapkan satu had penting: “tiada seorang pun boleh mengundi dalam pilihan raya yang sama di dalam lebih daripada satu bahagian pilihan raya” — satu orang, satu undi bagi setiap dewan.

Perkara 119(3) menyenaraikan sebab kehilangan kelayakan sebagai pengundi: ditahan sebagai orang yang tidak sempurna akal atau sedang menjalani hukuman pemenjaraan pada tarikh kelayakan; atau telah disabitkan atas suatu kesalahan dan dihukum mati atau penjara melebihi dua belas bulan dan masih kena menjalani hukuman itu.

Suruhanjaya Pilihan Raya: badan yang mengendalikannya

Pilihan raya tidak menguruskan dirinya sendiri. Perkara 113(1) menubuhkan Suruhanjaya Pilihan Raya (SPR) dan memberinya dua tugas teras: menjalankan pilihan raya ke Dewan Rakyat dan Dewan-Dewan Undangan Negeri, serta menyediakan dan menyemak daftar pemilih.

Perkara 114 menetapkan bentuk dan kebebasan badan itu.

Ciri	Peruntukan
Keanggotaan	Pengerusi, timbalan pengerusi dan lima anggota lain — tujuh orang (Perkara 114(1))
Pelantikan	Oleh Yang di-Pertuan Agong selepas berunding dengan Majlis Raja-Raja (Perkara 114(1))
Pertimbangan	Agong hendaklah mengambil perhatian tentang mustahaknya SPR yang mendapat kepercayaan awam (Perkara 114(2))
Umur terhenti	66 tahun (Perkara 114(3))
Pemecatan	Hanya atas alasan dan cara yang sama seperti hakim Mahkamah Persekutuan (Perkara 114(3))
Saraan	Dipertanggungkan pada Kumpulan Wang Disatukan; tidak boleh diubah menjadi kurang baik selepas pelantikan (Perkara 114(5), (6))

Reka bentuk ini memberi SPR beberapa perisai kebebasan yang sama seperti badan kehakiman: pelantikan yang melibatkan Majlis Raja-Raja, jaminan tempoh jawatan melalui syarat pemecatan yang ketat, dan gaji yang dilindungi daripada Kumpulan Wang Disatukan supaya tidak bergantung pada undian tahunan.

Persempadanan: bagaimana sempadan bahagian pilihan raya ditetapkan

Kerana setiap bahagian menghantar seorang ahli, di mana garis sempadan dilukis menentukan pengundi mana yang dikumpulkan bersama. Perkara 113(2) memberi SPR tugas mengkaji semula pembahagian Persekutuan dan Negeri kepada bahagian pilihan raya, dan mengesyorkan perubahan supaya dipatuhi peruntukan Jadual Ketiga Belas Perlembagaan, yang mengandungi prinsip yang mesti diikuti.

Dua had masa mengawal kitaran ini:

• Lat tempoh minimum lapan tahun. Perkara 113(2)(ii) menetapkan tempoh tidak kurang lapan tahun antara tarikh siapnya satu kajian semula dengan tarikh bermulanya kajian semula berikutnya.
• Siap dalam dua tahun. Perkara 113(2)(iii) mensyaratkan setiap kajian semula disiapkan dalam tempoh tidak melebihi dua tahun dari tarikh bermulanya.

Perkara 113(6) mensyaratkan kajian semula yang berasingan bagi Negeri-Negeri Tanah Melayu, bagi Sabah, dan bagi Sarawak — setiap satu diperlakukan sebagai “unit kajian semula” yang tersendiri. Laporan syor SPR dikemukakan kepada Perdana Menteri, dan pindaan sempadan mesti diluluskan oleh Dewan Rakyat sebelum berkuat kuasa.

Bila pilihan raya dipanggil

Pilihan raya umum tidak berlaku pada tarikh tetap. Ia dicetuskan oleh pembubaran. Perkara 55(3) memperuntukkan bahawa Parlimen berjalan selama lima tahun dari mesyuarat pertamanya dan kemudian terbubar dengan sendirinya, melainkan jika dibubarkan lebih awal oleh Yang di-Pertuan Agong di bawah Perkara 55(2).

Sebaik sahaja Parlimen terbubar, jam perlembagaan bermula. Perkara 55(4) menetapkan dua had:

Peristiwa	Had masa selepas pembubaran
Pilihan raya umum diadakan	Dalam 60 hari
Parlimen dipanggil bermesyuarat semula	Tidak lewat daripada 120 hari

Bagi kekosongan luar jangka sesuatu kerusi antara pilihan raya umum, pilihan raya kecil boleh diadakan mengikut Perkara 54 — walaupun proviso kepada Perkara 54 mengecualikan kekosongan yang timbul dalam masa dua tahun sebelum Parlimen akan terbubar dalam keadaan tertentu.

Perjalanan sesuatu pilihan raya

Selepas pembubaran, SPR menetapkan turutan prosedur yang sama bagi setiap pilihan raya. Portal rasmi SPR menerangkan peringkat-peringkatnya seperti berikut.

1. Pengeluaran writ. SPR mengeluarkan writ — surat kuasa — kepada Pegawai Pengurus bagi setiap bahagian pilihan raya untuk menjalankan pilihan raya, dan menetapkan tarikh penamaan calon dan tarikh mengundi.
2. Hari penamaan calon. Pada tarikh yang ditetapkan, Pegawai Pengurus menerima borang penamaan daripada calon berserta pencadang dan penyokong.
3. Tempoh berkempen. Selepas penamaan selesai, calon dan wakil mereka boleh berkempen. Kempen mesti berhenti tepat pada tengah malam sebelum hari mengundi.
4. Hari mengundi. Pengundi berdaftar menandakan kertas undi di pusat mengundi yang ditetapkan bagi bahagian pilihan raya mereka.
5. Pengiraan undi. Kertas undi dikira selepas pengundian ditutup.
6. Pengisytiharan keputusan. Calon yang memperoleh undi terbanyak dalam setiap bahagian diisytiharkan sebagai pemenang oleh Pegawai Pengurus.

Butiran tepat — waktu penamaan, tempoh berkempen dan deposit calon — dikawal oleh Akta Pilihan Raya 1958 dan peraturan-peraturan di bawahnya, dan boleh berubah; angka semasa perlu disemak terhadap pengumuman rasmi SPR bagi setiap pilihan raya.

Daripada kerusi kepada kerajaan

Undi memilih ahli; ahli-ahli itu kemudian menentukan kerajaan. Perkara 43(2)(a) memperuntukkan bahawa Yang di-Pertuan Agong melantik sebagai Perdana Menteri seorang ahli Dewan Rakyat yang pada hemat Baginda mungkin mendapat kepercayaan majoriti ahli Dewan itu. Sistem undi terbanyak menentukan komposisi Dewan Rakyat; Perkara 43 kemudian menentukan siapa yang memerintah berdasarkan kepercayaan Dewan tersebut. Perincian laluan ini diterangkan dalam Dewan Rakyat dan Parlimen Malaysia.

Kesilapan lazim

“Calon mesti menang dengan majoriti 50 peratus.” Tidak. Di bawah sistem undi terbanyak yang dibentuk oleh Perkara 116(2), calon dengan bilangan undi tertinggi menang walaupun kurang daripada separuh jumlah undi, dan tiada pusingan kedua.

“Satu undi memilih Perdana Menteri secara langsung.” Pengundi memilih ahli bagi bahagian pilihan raya mereka sahaja. Perkara 43(2)(a) menyerahkan pelantikan Perdana Menteri kepada Yang di-Pertuan Agong berdasarkan kepercayaan majoriti Dewan Rakyat.

“Umur mengundi ialah 21 tahun.” Perkara 119(1) kini menetapkan 18 tahun, selepas pindaan melalui Akta Perlembagaan (Pindaan) 2019.

“SPR sebahagian daripada kerajaan biasa.” Perkara 114 memberi anggotanya perlindungan tempoh jawatan seperti hakim, saraan daripada Kumpulan Wang Disatukan, dan pelantikan yang melibatkan Majlis Raja-Raja.

“Sempadan boleh diubah bila-bila masa.” Perkara 113(2) menetapkan lat tempoh tidak kurang lapan tahun antara satu kajian semula persempadanan dengan yang berikutnya.

Apa yang seterusnya

Untuk memahami dewan yang diisi oleh pilihan raya ini dan bagaimana kerusi bertukar menjadi undang-undang, baca Dewan Rakyat dan Parlimen Malaysia. Peranan Yang di-Pertuan Agong dalam pembubaran Parlimen dan pelantikan SPR diterangkan dalam Yang di-Pertuan Agong dan Majlis Raja-Raja. Untuk struktur dokumen yang menetapkan segala peruntukan di atas, baca Perlembagaan Persekutuan.

Untuk mengesahkan mana-mana peruntukan di halaman ini, rujuk teks Bahagian VIII Perlembagaan Persekutuan yang diterbitkan oleh SPR di spr.gov.my dan teks penuh Perlembagaan di lom.agc.gov.my.