Dewan Negara: Cara Senator Dilantik dan Mengapa Dewan Ini Menangguh, Bukan Memveto

Dewan Negara boleh menolak sesuatu rang undang-undang yang telah diluluskan oleh Dewan Rakyat. Apa yang tidak boleh dilakukannya ialah menolak rang undang-undang itu selama-lamanya.

Perlembagaan Persekutuan memberikan dewan tinggi ini sebuah jam randik, bukan kunci pintu. Perkara 68 menetapkan bahawa selepas tempoh tertentu berlalu, Dewan Rakyat boleh menghantar rang undang-undang yang sama terus kepada Yang di-Pertuan Agong — dengan Dewan Negara dipintas sepenuhnya.

Sepintas lalu

Nama	Dewan Negara (Senat)
Gelaran ahli	Senator
Asas perlembagaan	Perkara 44–48, 54, 56, 66–68 dan Jadual Ketujuh, Perlembagaan Persekutuan
Jumlah keahlian	70
Dipilih oleh Dewan Undangan Negeri	26 (dua orang bagi setiap satu daripada 13 buah negeri)
Dilantik oleh Yang di-Pertuan Agong	44 (40 di bawah Perkara 45(1)(b); dua bagi Kuala Lumpur, seorang bagi Labuan, seorang bagi Putrajaya)
Umur minimum	30 tahun (Perkara 47(a))
Tempoh jawatan	Tiga tahun; maksimum dua penggal
Pegawai pengerusi	Yang di-Pertua Dewan Negara dan Timbalan Yang di-Pertua, dipilih daripada kalangan ahli (Perkara 56(1))

Dua jalan masuk ke Dewan Negara

Perkara 45(1) membahagikan keahlian kepada dua kategori yang berbeza sama sekali dari segi sumber kuasanya.

Senator negeri. Dua orang bagi setiap negeri dipilih oleh Dewan Undangan Negeri masing-masing, mengikut prosedur dalam Jadual Ketujuh. Dengan 13 buah negeri, jumlahnya 26 orang — setiap negeri mendapat berat yang sama, sama ada Perlis atau Selangor.

Senator lantikan. Empat puluh orang dilantik oleh Yang di-Pertuan Agong di bawah Perkara 45(1)(b), ditambah empat orang lagi yang mewakili Wilayah Persekutuan: dua bagi Kuala Lumpur, seorang bagi Labuan dan seorang bagi Putrajaya.

Perkara 45(2) menyatakan kriteria bagi mereka yang dilantik oleh Yang di-Pertuan Agong: orang yang pada pendapat Baginda telah memberikan perkhidmatan awam yang cemerlang atau telah mencapai keunggulan dalam profesion, perkara komersial, perindustrian, pertanian, aktiviti kebudayaan atau perkhidmatan sosial, atau yang mewakili ras minoriti atau berkebolehan mewakili kepentingan orang asli.

Perhatikan nisbahnya. Bilangan senator lantikan (44) melebihi bilangan senator negeri (26). Reka bentuk asal pada 1957 adalah sebaliknya — laporan Suruhanjaya Reid mencadangkan 22 senator negeri berbanding 11 senator lantikan. Perkara 45(1)(b) asalnya memperuntukkan 16 orang ahli lantikan sahaja; angka itu dinaikkan kepada 22 pada 1963, kemudian 32 pada 1964, dan akhirnya 40 pada 1978.

Bagaimana sebuah DUN sebenarnya memilih senatornya

Prosedur pemilihan jarang dibincangkan, tetapi ia dinyatakan langkah demi langkah dalam Jadual Ketujuh.

1. Apabila berlaku kekosongan, Yang di-Pertuan Agong memberikan notis kepada Raja atau Yang di-Pertua Negeri bagi negeri berkenaan, yang seterusnya menghendaki Dewan Undangan Negeri mengadakan pemilihan.
2. Nama calon dicadangkan dan disokong oleh ahli Dewan Undangan Negeri. Ahli yang mencadangkan atau menyokong hendaklah mengemukakan pernyataan bertulis yang ditandatangani oleh calon itu sendiri, menyatakan persetujuannya untuk berkhidmat jika dipilih.
3. Pegawai pengerusi mengumumkan nama calon mengikut susunan abjad dan mengemukakannya untuk diundi.
4. Setiap ahli yang hadir berhak mengundi mengikut bilangan kekosongan yang perlu diisi. Nama ahli yang mengundi setiap calon direkodkan — undi ini tidak sulit.
5. Calon yang mendapat undi terbanyak diisytiharkan terpilih. Jika berlaku seri dan bilangan calon melebihi bilangan kekosongan, keputusan ditentukan dengan cara cabut undi.
6. Pegawai pengerusi memperakui nama yang terpilih kepada Setiausaha Dewan Negara melalui surat yang ditandatanganinya sendiri.

Jika timbul persoalan sama ada seseorang senator telah dipilih dengan sewajarnya, Jadual Ketujuh menyerahkan keputusan itu kepada Dewan Negara sendiri, dan keputusan itu adalah muktamad.

Tempoh tiga tahun yang tidak terikat dengan kitaran pilihan raya

Perkara 45(3) menetapkan tempoh jawatan tiga tahun — dan menambah satu klausa penting: tempoh itu tidak terjejas dengan pembubaran Parlimen.

Inilah perbezaan struktur terbesar antara kedua-dua Dewan. Apabila Dewan Rakyat dibubarkan untuk pilihan raya umum, semua kerusinya menjadi kosong. Dewan Negara terus wujud, dengan keanggotaan yang sama, sepanjang tempoh itu.

Perkara 45(3A) mengehadkan seseorang kepada dua penggal sahaja, “sama ada terus-menerus atau selainnya” — had ini dimasukkan pada 1981.

Syarat kelayakan turut berbeza. Perkara 47(a) menetapkan umur minimum 30 tahun bagi Dewan Negara, berbanding 18 tahun bagi Dewan Rakyat di bawah Perkara 47(b) sejak pindaan yang berkuat kuasa pada 11 September 2019. Ketidaklayakan di bawah Perkara 48 — antaranya kebankrapan yang belum dilepaskan, memegang jawatan berpendapatan, atau sabitan jenayah dengan hukuman penjara tidak kurang setahun atau denda tidak kurang RM2,000 — terpakai kepada kedua-dua Dewan.

Kekosongan di kalangan senator lantikan hendaklah diisi dalam tempoh 60 hari dari tarikh Yang di-Pertua Dewan Negara memastikan adanya kekosongan itu (Perkara 54(1)). Kegagalan berbuat demikian dalam tempoh tersebut tidak menidaksahkan pelantikan yang dibuat kemudian. Perkara 54(3) mengecualikan kerusi yang perlu diisi melalui pemilihan oleh negeri daripada had 60 hari itu.

Kuasa menangguh, bukan kuasa memveto

Di sinilah tercerminnya rangka sebenar Dewan Negara. Perkara 66(1) menyatakan kuasa Parlimen untuk membuat undang-undang dijalankan melalui rang undang-undang yang diluluskan oleh kedua-dua Majlis — “atau, dalam hal yang disebut dalam Perkara 68, oleh Dewan Rakyat”. Frasa dalam kurungan itulah keseluruhan ceritanya.

Jenis rang undang-undang	Kedudukan Dewan Negara
Rang undang-undang wang	Tidak boleh dimulakan di Dewan Negara (Perkara 67(1)). Jika dihantar sekurang-kurangnya sebulan sebelum akhir penggal dan tidak diluluskan tanpa pindaan dalam tempoh sebulan, ia dikemukakan kepada Yang di-Pertuan Agong untuk perkenan, melainkan Dewan Rakyat mengarahkan sebaliknya (Perkara 68(1))
Rang undang-undang biasa	Boleh ditolak atau dipinda. Tetapi jika Dewan Rakyat meluluskannya semula dalam penggal berikutnya dan tidak lebih awal daripada setahun selepas ia mula-mula diluluskan, dan Dewan Negara sekali lagi tidak meluluskannya, ia dikemukakan kepada Yang di-Pertuan Agong (Perkara 68(2))
Rang undang-undang pindaan Perlembagaan	Perkara 68 tidak terpakai (Perkara 68(5)). Perkara 159(3) menuntut sokongan tidak kurang dua pertiga jumlah bilangan ahli setiap Majlis pada Bacaan Kali Kedua dan Ketiga

Bagi laluan kedua itu, satu-satunya perubahan yang dibenarkan pada rang undang-undang yang dibawa semula ialah perubahan yang diperakui oleh Yang di-Pertua Dewan Rakyat sebagai perlu kerana masa yang telah berlalu, atau untuk menggambarkan pindaan yang dibuat oleh Dewan Negara dalam penggal terdahulu (Perkara 68(3)).

Perakuan Yang di-Pertua Dewan Rakyat bahawa Perkara 68 telah dipatuhi adalah muktamad bagi segala maksud dan tidak boleh dipersoalkan di dalam mana-mana mahkamah (Perkara 68(4)).

Jurnal Parlimen Malaysia sendiri menggambarkan kesannya sebagai membolehkan Dewan Rakyat memintas bantahan serius Dewan Negara, sekali gus menafikan kemungkinan berlakunya kebuntuan antara kedua-dua Dewan. Jurnal yang sama merekodkan satu contoh terkini penggunaan kuasa penolakan itu, iaitu apabila Dewan Negara mengundi menolak rang undang-undang untuk memansuhkan Akta Berita Tidak Benar 2018.

Suruhanjaya Reid, yang merangka Perlembagaan pada 1957, memang menjangkakan kuasa menangguhkan undang-undang ini digunakan dalam keadaan “luar biasa” sahaja.

Kesilapan lazim

“Dewan Negara boleh memveto sebarang undang-undang.” Tidak bagi rang undang-undang biasa. Perkara 68(2) memberikannya penangguhan sekurang-kurangnya setahun, bukan penolakan muktamad. Veto sebenar hanya wujud bagi rang undang-undang pindaan Perlembagaan, kerana Perkara 68(5) mengeluarkannya daripada mekanisme pintasan dan Perkara 159(3) memerlukan dua pertiga jumlah ahli di kedua-dua Dewan.

“Senator mewakili negeri mereka.” Hanya 26 daripada 70. Majoriti keanggotaan dilantik di peringkat persekutuan.

“Senator dipilih oleh pengundi.” Tidak. Senator negeri dipilih oleh ahli Dewan Undangan Negeri, bukan oleh orang awam. Perkara 45(4) memang membenarkan Parlimen membuat undang-undang untuk menaikkan bilangan ahli bagi setiap negeri kepada tiga, atau memperuntukkan pemilihan terus oleh pemilih negeri, atau mengurangkan atau menghapuskan ahli lantikan — tetapi kuasa itu belum digunakan.

“Dewan Negara dibubarkan bersama Dewan Rakyat.” Tidak. Perkara 45(3) menyatakan tempoh tiga tahun itu tidak tersentuh dengan pembubaran Parlimen.

“Senator tidak boleh menjadi Menteri.” Boleh. Perkara 43(2)(b) membenarkan Yang di-Pertuan Agong melantik Menteri daripada kalangan ahli mana-mana satu Majlis Parlimen. Hanya Perdana Menteri yang mesti seorang ahli Dewan Rakyat.

Apa seterusnya

Rakan imbangnya di dewan rendah — komposisi 222 kerusi, jam lima tahun dan kuasa kewangan yang dipegangnya seorang diri — diterangkan dalam Dewan Rakyat. Untuk melihat kedudukan Dewan Negara dalam keseluruhan struktur perundangan persekutuan, termasuk pembahagian kuasa antara Parlimen dan Dewan Undangan Negeri, rujuk Parlimen Malaysia. Peranan perkenan diraja di bawah Perkara 66 dihuraikan dalam Yang di-Pertuan Agong. Untuk teks dan struktur dokumen yang menjadi punca segala kuasa yang diterangkan di atas, rujuk Perlembagaan Persekutuan.

Senarai senator semasa, tarikh mesyuarat dan Peraturan Mesyuarat Dewan Negara diterbitkan di portal rasmi Parlimen Malaysia. Teks Perlembagaan yang dirujuk sepanjang artikel ini boleh dimuat turun daripada Portal Perundangan Persekutuan Jabatan Peguam Negara.