Perkara 153: Kedudukan Istimewa Orang Melayu dan Bumiputera serta Kepentingan Sah Kaum Lain

Ramai yang memetik Perkara 153, tetapi lebih sedikit yang pernah membaca perenggannya. Ada yang menyebutnya “hak istimewa Melayu”, ada yang menyebutnya “kuota”, dan ada yang menyebutnya “diskriminasi” — namun teks sebenar Perkara itu tidak menggunakan mana-mana perkataan tersebut. Ia meletakkan satu tanggungjawab, menetapkan beberapa had, dan — perkara yang jarang disebut — menamakan dua kumpulan yang mesti dilindungi serentak.

Artikel ini melaporkan apa yang tertulis dalam Perkara 153 Perlembagaan Persekutuan, mengikut Cetakan Semula pada 15 Oktober 2020 di portal Jabatan Peguam Negara. Ia deskriptif dan neutral: menyatakan fakta dan pelbagai pendirian, tanpa memihak.

Apa yang sebenarnya diperuntukkan oleh Perkara 153?

Perkara 153 dimulakan dengan satu ayat yang menetapkan keseluruhan reka bentuknya. Fasal (1) menyatakan bahawa “adalah menjadi tanggungjawab Yang di-Pertuan Agong untuk melindungi kedudukan istimewa orang Melayu dan anak negeri mana-mana Negeri Sabah dan Sarawak dan kepentingan sah kaum-kaum lain” mengikut peruntukan Perkara itu.

Dua perkara penting terkandung dalam ayat pembuka itu:

• Tanggungjawab itu adalah dua hala — bukan sahaja kedudukan istimewa orang Melayu dan anak negeri, tetapi juga kepentingan sah kaum lain disebut dalam fasal yang sama.
• Ia tanggungjawab Yang di-Pertuan Agong, yang di bawah Perkara 40 menjalankan fungsinya mengikut nasihat Jemaah Menteri. Perkara 153(2) sendiri menyatakan bahawa fungsi itu tertakluk kepada Perkara 40.

Sepintas lalu

Di mana	Perkara 153, Bahagian XII Perlembagaan Persekutuan
Siapa yang bertanggungjawab	Yang di-Pertuan Agong (bertindak mengikut Perkara 40)
Siapa yang dilindungi	Orang Melayu; anak negeri Sabah dan Sarawak; dan kepentingan sah kaum lain
Apa yang disimpan	”Suatu perkadaran yang difikirkan munasabah” bagi jawatan perkhidmatan awam persekutuan, biasiswa dan kemudahan pendidikan, serta permit/lesen perniagaan di bawah undang-undang persekutuan
Had utama	Fasal (4), (5), (7), (8), (9) — tiada pelucutan hak sedia ada; tidak menjejaskan Perkara 136; tidak menyekat perniagaan semata-mata untuk penyimpanan
Perlindungan	Perkara 38(5) (rundingan Majlis Raja-Raja); Perkara 159(5) (persetujuan Majlis Raja-Raja untuk pindaan); Perkara 10(4) (larangan persoalan)

Siapa yang dilindungi — dan adakah “Bumiputera” ada dalam Perkara ini?

Satu salah faham yang lazim ialah menyamakan Perkara 153 dengan istilah “Bumiputera”. Teks Perkara 153 tidak menggunakan perkataan “Bumiputera” langsung. Ia menyebut dua kumpulan yang ditakrifkan di tempat lain dalam Perlembagaan:

• Orang Melayu — Perkara 160(2) mentakrifkan “Melayu” sebagai seseorang yang menganut agama Islam, lazim bertutur bahasa Melayu, mengamalkan adat Melayu, dan memenuhi syarat kelahiran atau domisil tertentu (lahir di Persekutuan atau Singapura sebelum Hari Merdeka, atau keturunan orang sedemikian).
• Anak negeri Sabah dan Sarawak — Perkara 161A(6) mentakrifkan “anak negeri” (native) bagi kedua-dua Negeri itu, dan bagi Sarawak takrif itu merujuk kepada kaum-kaum yang disenaraikan dalam Perkara 161A(7) sebagai peribumi Sarawak. Dalam teks fasal (7), istilah perlembagaan yang digunakan termasuk “Sea Dayak” (kini lazim dikenali sebagai Iban) dan “Land Dayak” (kini Bidayuh), di samping antaranya Bukitan, Bisayah, Dusun, Kayan, Kenyah, Melano, Murut dan Penan.

“Bumiputera” ialah istilah dasar dan pentadbiran — digunakan dalam dokumen dasar seperti Dasar Ekonomi Baru — bukan istilah yang muncul dalam teks Perkara 153. Perkara 89 (rizab Melayu di Semenanjung) dan Perkara 161A(5) (rizab tanah anak negeri di Sabah dan Sarawak) ialah peruntukan berasingan mengenai tanah, bukan sebahagian daripada Perkara 153.

Apakah yang boleh dan tidak boleh dilakukan di bawah Perkara ini?

Perkara 153(2) menyenaraikan tiga bidang penyimpanan, dan Perkara 153(8A) menambah satu lagi:

• Jawatan dalam perkhidmatan awam persekutuan — fasal (2) menyebut jawatan dalam perkhidmatan awam “selain perkhidmatan awam sesuatu Negeri”. Ia tidak terpakai kepada perkhidmatan awam negeri.
• Biasiswa, bantuan pelajaran (exhibitions) dan kemudahan pendidikan atau latihan yang diberikan oleh Kerajaan Persekutuan.
• Permit dan lesen bagi mengendalikan perdagangan atau perniagaan, apabila permit atau lesen itu dikehendaki oleh undang-undang persekutuan.
• Tempat di universiti dan kolej — fasal (8A) membenarkan Yang di-Pertuan Agong mengarahkan penyimpanan suatu perkadaran tempat pengajian selepas Sijil Pelajaran Malaysia apabila bilangan tempat kurang daripada bilangan calon yang layak.

Ukuran yang digunakan bukan angka tetap. Fasal (2) menyebut “suatu perkadaran yang difikirkannya munasabah” (such proportion as he may deem reasonable). Perlembagaan tidak menetapkan peratusan tertentu.

Perkara itu juga mengandungi had yang jelas:

• Fasal (4): dalam menjalankan fungsinya, Yang di-Pertuan Agong tidak boleh melucutkan seseorang daripada jawatan awam yang dipegangnya atau daripada penerusan biasiswa atau kemudahan pendidikan yang dinikmatinya.
• Fasal (5): Perkara ini tidak mengurangkan peruntukan Perkara 136, iaitu bahawa semua orang dalam gred yang sama dalam perkhidmatan Persekutuan hendaklah dilayan secara saksama tanpa mengira kaum.
• Fasal (7) dan (8): tiada apa-apa dalam Perkara ini boleh melucutkan seseorang daripada hak, keistimewaan, permit atau lesen yang telah terakru atau dinikmatinya, atau menghalang pembaharuan yang munasabah dijangka.
• Fasal (9): Perkara ini tidak memberi kuasa kepada Parlimen untuk menyekat perniagaan atau perdagangan semata-mata bagi tujuan penyimpanan untuk orang Melayu dan anak negeri Sabah dan Sarawak.

Bagaimana Perkara 153 dilindungi dan disemak?

Perkara 153 diikat oleh beberapa mekanisme lain dalam Perlembagaan:

• Rundingan Majlis Raja-Raja. Perkara 38(5) menghendaki Majlis Raja-Raja (Conference of Rulers) dirundingi sebelum apa-apa perubahan dasar yang menyentuh tindakan pentadbiran di bawah Perkara 153 dibuat.
• Persetujuan untuk pindaan. Perkara 159(5) menyenaraikan Perkara 153 antara peruntukan yang pindaannya tidak boleh diluluskan tanpa persetujuan Majlis Raja-Raja — tambahan kepada majoriti dua pertiga yang lazim dikehendaki bagi pindaan Perlembagaan.
• Larangan persoalan. Perkara 10(4) membenarkan Parlimen, apabila mengenakan sekatan kebebasan bercakap atas alasan keselamatan atau ketenteraman awam, meluluskan undang-undang yang mengharamkan persoalan terhadap apa-apa perkara, hak, taraf, kedudukan, keistimewaan atau kedaulatan yang ditetapkan atau dilindungi oleh (antaranya) Perkara 153 — selain daripada persoalan mengenai pelaksanaannya.

Perkaitan antara Perkara 153 dengan Perkara 8 (kesamarataan) juga sering timbul. Perkara 8(1) menyatakan semua orang adalah sama di sisi undang-undang, dan Perkara 8(2) melarang diskriminasi atas alasan agama, kaum, keturunan, tempat lahir atau jantina — “kecuali sebagaimana yang dibenarkan dengan nyata oleh Perlembagaan ini”. Perkara 153 ialah salah satu peruntukan yang dibenarkan dengan nyata itu.

Salah faham yang lazim

“Perkara 153 menetapkan kuota 30% (atau angka lain).” Teks Perkara itu tidak mengandungi sebarang angka; ia menyebut “suatu perkadaran yang difikirkan munasabah”. Sasaran berangka yang biasa disebut berasal daripada dokumen dasar seperti Dasar Ekonomi Baru, bukan daripada teks Perkara 153.

“Perkara 153 hanya melindungi orang Melayu.” Fasal (1) menamakan orang Melayu, anak negeri Sabah dan Sarawak, dan kepentingan sah kaum lain dalam ayat yang sama.

“Perkara 153 membolehkan orang bukan Melayu dilucutkan jawatan atau lesen.” Fasal (4), (7) dan (8) secara khusus melarang pelucutan hak, jawatan, biasiswa, permit atau lesen yang sudah dinikmati atau dipegang.

“Perkara 153 tidak boleh dipinda.” Ia boleh dipinda, tetapi tertakluk kepada syarat tambahan — persetujuan Majlis Raja-Raja di bawah Perkara 159(5), bukan sekadar undi dua pertiga.

“‘Bumiputera’ ialah istilah dalam Perkara 153.” Perkataan itu tidak muncul dalam Perkara 153; Perkara itu menggunakan “orang Melayu” dan “anak negeri”.

Pandangan yang berbeza

Perkara 153 adalah antara peruntukan Perlembagaan yang paling banyak dibincangkan secara terbuka, dan pandangan mengenainya berbeza-beza. Sebahagian pihak menekankan bahawa Perkara itu ialah asas jaminan sejarah dan penyeimbang sosioekonomi yang dilindungi khas oleh Perlembagaan. Sebahagian pihak lain menekankan unsur kesamarataan dalam Perkara 8 dan had yang terkandung dalam Perkara 153 sendiri, serta mempersoalkan bagaimana “perkadaran yang munasabah” sepatutnya dilaksanakan.

Artikel ini tidak menyokong mana-mana pendirian. Yang boleh dinyatakan sebagai fakta ialah reka bentuk Perkara itu sendiri memasangkan dua elemen — kedudukan istimewa dan kepentingan sah kaum lain — dalam satu peruntukan, dan meletakkan had serta perlindungan di sekelilingnya.

Apa seterusnya

Untuk melihat kedudukan Perkara 153 dalam keseluruhan dokumen, lihat Perlembagaan Persekutuan Malaysia. Untuk peranan Majlis Raja-Raja yang dirundingi di bawah Perkara 38(5) dan yang persetujuannya dikehendaki di bawah Perkara 159(5), lihat Majlis Raja-Raja. Untuk syarat pindaan yang melindungi Perkara 153, lihat Meminda Perlembagaan Persekutuan. Untuk konteks dasar di mana istilah “Bumiputera” dan sasaran berangka digunakan, lihat Dasar Ekonomi Baru. Untuk kedudukan anak negeri Sabah dan Sarawak, lihat MA63.

---

Artikel ini dikelaskan sebagai sensitif (kaum) di bawah dasar editorial NegaraKu.md kerana subjeknya menyentuh kedudukan istimewa dan hubungan antara kaum. Ia ditulis untuk kekal deskriptif dan neutral — melaporkan teks Perkara 153 dan peruntukan berkaitan sebagaimana yang diterbitkan, tanpa memihak — dan ditahan sebagai draf sementara menunggu semakan manusia sebelum penerbitan.