Orang Asli: Masyarakat Peribumi Semenanjung dan Kerangka Undang-Undangnya

Namanya bermaksud “orang yang asli” — orang yang pertama. Namun di sebalik dua patah perkataan itu terletak satu kategori undang-undang yang tersendiri, sebuah jabatan kerajaan yang khusus, dan sekumpulan masyarakat yang jauh lebih pelbagai daripada yang disangka oleh satu istilah tunggal.

Rencana ini menerangkan secara deskriptif siapa Orang Asli, bagaimana mereka ditakrifkan dari segi undang-undang, dan kerangka pentadbiran yang mengatur hal ehwal mereka. Ia melaporkan apa yang termaktub dalam undang-undang dan sumber rasmi, tanpa menilai dasar.

Siapa yang dimaksudkan dengan “Orang Asli”

Orang Asli ialah istilah rasmi bagi masyarakat peribumi Semenanjung Malaysia — keturunan penduduk asal Semenanjung.

Satu perbezaan istilah wajar diperhatikan pada awal-awal lagi. “Orang Asli” bukanlah perkataan yang sama dengan “Orang Asal”. Istilah “Orang Asal” bersifat lebih luas dan lazimnya merangkumi juga anak negeri (masyarakat peribumi) Sabah dan Sarawak, manakala “Orang Asli” merujuk khusus kepada masyarakat peribumi di Semenanjung. Dalam undang-undang persekutuan, istilah yang digunakan bagi kumpulan Semenanjung ini ialah “Orang Asli”, sebagaimana yang termaktub dalam Akta Orang Asli 1954.

Bagaimana undang-undang mentakrifkan Orang Asli

Status undang-undang Orang Asli tidak bersumberkan takrif “Melayu” (Perkara 160) atau “anak negeri” Sabah dan Sarawak (Perkara 161A) dalam Perlembagaan. Sebaliknya, ia mempunyai instrumennya sendiri: Akta Orang Asli 1954 (Akta 134).

Seksyen 3 Akta itu mentakrifkan seorang Orang Asli, secara ringkasnya, sebagai seseorang yang:

• bapanya ialah anggota sesuatu kumpulan etnik orang asli;
• bercakap bahasa orang asli; dan
• lazimnya mengikut cara hidup, adat serta kepercayaan orang asli.

Takrif itu turut merangkumi keturunan melalui jurai lelaki, serta beberapa keadaan tertentu — antaranya kanak-kanak yang diambil sebagai anak angkat semasa bayi oleh Orang Asli dan dibesarkan sebagai Orang Asli [Seksyen 3(1)(b)], dan anak daripada penyatuan antara seorang perempuan Orang Asli dengan seorang lelaki daripada kaum lain, dengan syarat anak itu lazimnya mengikut cara hidup Orang Asli dan menjadi anggota masyarakat Orang Asli [Seksyen 3(1)(c)]. Seksyen 3(2) turut memperuntukkan bahawa seseorang Orang Asli yang memeluk agama lain tidak semestinya terhenti menjadi Orang Asli semata-mata kerana itu, jika dia masih mengikut cara hidup Orang Asli. Seksyen 3(3) pula memperuntukkan bahawa apabila timbul persoalan sama ada seseorang itu Orang Asli atau bukan, persoalan itu hendaklah diputuskan oleh Menteri.

Selain Akta 134, Perlembagaan Persekutuan turut menyentuh kedudukan mereka. Perkara 8, yang menetapkan kesamarataan di sisi undang-undang, membenarkan peruntukan khas dibuat bagi perlindungan, kesejahteraan atau pemajuan Orang Asli — satu pengecualian yang tersurat kepada larangan diskriminasi.

Tiga kumpulan, lapan belas suku kaum

Orang Asli bukan satu masyarakat yang seragam. Menurut JAKOA, mereka terbahagi kepada tiga kumpulan utama, dan setiap kumpulan itu mengandungi enam suku kaum — menjadikan keseluruhannya 18 suku kaum. Pembahagian kepada tiga kumpulan kaum (Negrito, Senoi dan Melayu-Proto) juga tersurat dalam tafsiran Seksyen 2 Akta Orang Asli 1954.

Kumpulan utama	Suku kaum (enam bagi setiap kumpulan)
Negrito (juga disebut Semang)	Kensiu, Kintak, Lanoh, Jahai, Mendriq, Bateq
Senoi	Che Wong, Mahmeri, Jahut, Semoq Beri, Semai, Temiar
Melayu-Proto (Proto-Melayu)	Orang Kuala, Orang Kanaq, Orang Seletar, Jakun, Semelai, Temuan

Dari segi saiz kumpulan kaum, Laporan DOSM (Banci 2020) mencatatkan Senoi sebagai kumpulan terbesar pada 53.5 peratus, diikuti Melayu-Proto (44.4 peratus) dan Negrito (2.1 peratus). Pada peringkat suku kaum pula, Semai (dalam kumpulan Senoi) lazimnya disebut sebagai antara suku kaum terbesar manakala Orang Kanaq (dalam kumpulan Melayu-Proto) sebagai antara yang paling kecil bilangannya — namun perincian bilangan bagi setiap suku kaum tidak dinyatakan secara berasingan dalam sumber rasmi yang dirujuk di sini, dan angka peringkat suku kaum wajar disahkan lagi. Setiap kumpulan mempunyai sejarah, bahasa dan taburan geografi yang tersendiri — misalnya kumpulan Negrito lebih tertumpu di kawasan utara Semenanjung, manakala suku-suku Melayu-Proto banyak terdapat di bahagian selatan.

Berapa ramai, dan di mana

Angka jumlah penduduk datang daripada Jabatan Perangkaan Malaysia (DOSM). Menurut Special Report on the Demographics of Orang Asli yang dikeluarkan pada 14 Oktober 2025 berdasarkan Banci 2020:

• 213,461 orang direkodkan dalam Banci 2020;
• jumlah bagi 2025 dianggarkan 227,900 orang; dan
• kadar pertumbuhan purata bagi tempoh 2020–2025 dianggarkan kira-kira 1.2 peratus setahun.

Dari segi taburan, Banci 2020 menunjukkan tumpuan terbesar di tiga negeri:

• Pahang — 82,824 orang;
• Perak — 58,942 orang; dan
• Selangor — 21,312 orang.

Sebaliknya, bilangan yang paling kecil direkodkan di Perlis (26 orang) dan Pulau Pinang (128 orang), manakala Wilayah Persekutuan turut mencatatkan bilangan kecil (Kuala Lumpur 300, Labuan 15 dan Putrajaya 11 orang pada 2020).

Dari segi jantina, komposisi 2020 ialah 108,354 lelaki (50.8 peratus) dan 105,107 perempuan (49.2 peratus), dengan nisbah jantina 103 lelaki bagi setiap 100 perempuan.

Jabatan yang bertanggungjawab: JAKOA

Hal ehwal Orang Asli ditadbir oleh sebuah jabatan khusus yang namanya telah berubah beberapa kali sepanjang sejarah:

• Sebuah jabatan bagi hal ehwal Orang Asli ditubuhkan pada 1954, seiring dengan penggubalan undang-undang berkaitan pada tahun yang sama;
• ia dikenali sebagai Jabatan Hal Ehwal Orang Asli (JHEOA) dari sekitar 1963; dan
• ia dinamakan semula sebagai Jabatan Kemajuan Orang Asli (JAKOA), berkuat kuasa pada 2011.

JAKOA kini berada di bawah Kementerian Kemajuan Desa dan Wilayah. Menurut jabatan itu sendiri, matlamat utamanya ialah melaksanakan pendekatan pembangunan menyeluruh yang merangkumi pembangunan sosioekonomi, pendidikan, kesihatan dan pembangunan modal insan secara terancang dan mampan.

Tanah dan perlindungan di bawah Akta

Selain mentakrifkan siapa Orang Asli, Akta Orang Asli 1954 juga menyediakan mekanisme berkaitan tanah dan penempatan. Antaranya ialah peruntukan bagi mewartakan kawasan orang asli (Seksyen 6) dan rizab orang asli (Seksyen 7), serta kuasa pentadbiran yang berkaitan.

Sejauh mana peruntukan-peruntukan ini melindungi hak tanah adat Orang Asli merupakan bidang yang menjadi tumpuan perbincangan awam dan telah dibawa ke mahkamah dalam beberapa kes. Terdapat pelbagai pandangan mengenainya — sebahagian pihak menekankan perlindungan yang sedia ada di bawah Akta dan keputusan mahkamah, manakala sebahagian yang lain menyoroti had-hadnya. Menghuraikan dan menilai pandangan-pandangan itu berada di luar skop rencana glosari ini; di sini kita hanya mencatatkan bahawa isu tanah merupakan aspek yang aktif diperbincangkan dalam hal ehwal Orang Asli.

Kesilapan fahaman yang lazim

“Orang Asli dan Orang Asal bermaksud perkara yang sama.” Tidak tepat. “Orang Asli” merujuk khusus kepada peribumi Semenanjung, manakala “Orang Asal” ialah istilah lebih luas yang turut merangkumi peribumi Sabah dan Sarawak.

“Orang Asli ialah orang Melayu.” Orang Asli mempunyai takrif undang-undang tersendiri di bawah Akta Orang Asli 1954, berbeza daripada takrif “Melayu” dalam Perkara 160 Perlembagaan. Mereka lazimnya dikira dalam kategori Bumiputera dari segi pentadbiran, tetapi melalui asas undang-undang yang berlainan.

“Orang Asli ialah satu suku yang seragam.” Sebenarnya terdapat tiga kumpulan utama dan 18 suku kaum, dengan bahasa, adat dan taburan yang berbeza-beza.

Apa yang seterusnya

Untuk memahami bagaimana Orang Asli terletak dalam kategori peribumi yang lebih luas, lihat Bumiputera, yang menerangkan asas perlembagaan bagi orang Melayu, anak negeri Sabah dan Sarawak, serta Orang Asli. Untuk gambaran kumpulan etnik dalam jumlah penduduk negara, lihat komposisi penduduk Malaysia. Dan untuk teks perundangan yang menjadi asas status mereka, lihat Akta Orang Asli 1954.

---

Rencana ini diklasifikasikan sebagai kandungan sensitif (3R+1: kaum) di bawah dasar editorial NegaraKu.md kerana subjeknya menyentuh pengelasan etnik dan status peribumi. Ia ditulis untuk kekal deskriptif dan neutral — melaporkan apa yang diperuntukkan oleh Akta Orang Asli 1954 serta sumber rasmi JAKOA dan DOSM, tanpa menilai atau mengulas dasar — dan dipegang sebagai draf sementara menunggu semakan manusia.