Menteri Besar atau Ketua Menteri: mengapa 13 negeri menggunakan tiga gelaran berbeza

Bahasa Malaysia: Menteri Besar / Ketua Menteri · English: Menteri Besar / Chief Minister (head of a state government) · 中文: 州务大臣 / 首席部长

Tiga belas negeri. Satu jawatan. Tiga gelaran berbeza.

Orang yang mengetuai kerajaan Selangor dipanggil Menteri Besar. Orang yang menjalankan tugas yang sama di Pulau Pinang dipanggil Ketua Menteri. Di Sarawak, gelarannya Premier. Perbezaan itu bukan soal saiz negeri, bilangan penduduk atau kuasa — ia berpunca daripada satu perkara sahaja: sama ada negeri itu mempunyai Raja.

Jawapan ringkas

Perkara 160(2) Perlembagaan Persekutuan mentakrifkan kedua-dua istilah itu sekali gus. “Ketua Menteri” dan “Menteri Besar” kedua-duanya bererti yang dipertua — tidak kira dengan gelaran apa jua dia dikenali — Majlis Mesyuarat Kerajaan di dalam sesuatu Negeri.

Frasa “tidak kira dengan gelaran apa jua dia dikenali” itulah yang penting. Perlembagaan Persekutuan tidak menetapkan gelaran; ia hanya mengenal pasti jawatan. Gelaran sebenar ditetapkan oleh perlembagaan negeri masing-masing.

Perkara 160(2) juga mentakrifkan “Majlis Mesyuarat Kerajaan” sebagai badan yang setara dengan Jemaah Menteri dalam Kerajaan Persekutuan, dan menyatakan secara khusus bahawa ia termasuk Majlis Tertinggi di Sarawak. Inilah badan yang lazim disebut Exco negeri.

Siapa menggunakan gelaran apa

Negeri	Ketua Negeri	Gelaran ketua kerajaan
Johor, Kedah, Kelantan, Pahang, Perak, Selangor, Terengganu	Sultan	Menteri Besar
Negeri Sembilan	Yang di-Pertuan Besar	Menteri Besar
Perlis	Raja	Menteri Besar
Melaka, Pulau Pinang	Yang di-Pertua Negeri	Ketua Menteri
Sabah	Yang di-Pertua Negeri	Ketua Menteri
Sarawak	Yang di-Pertua Negeri	Premier (sejak 1 Mac 2022)

Perkara 160(2) mentakrifkan “Yang di-Pertua Negeri” sebagai Ketua Negeri di sesuatu Negeri yang tidak mempunyai Raja, dan takrif “Raja” pula menyatakan bahawa berhubung dengan Negeri Sembilan ia bermaksud Yang di-Pertuan Besar yang bertindak bagi pihak dirinya sendiri dan Pembesar-Pembesar Memerintah.

Empat negeri tanpa Raja disenaraikan secara jelas dalam tajuk seksyen 19a Jadual Kelapan: Melaka, Pulau Pinang, Sabah dan Sarawak. Baki sembilan negeri mempunyai Raja.

Mengapa pembahagian ini wujud

Jawapannya terletak dalam sejarah pembentukan Persekutuan, dan ia masih boleh dibaca dalam Perlembagaan itu sendiri.

Perkara 1(2) sebagaimana yang terdapat pada Hari Merdeka menyenaraikan Johor, Kedah, Kelantan, Negeri Sembilan, Pahang, Perak, Perlis, Selangor dan Terengganu sebagai negeri “yang dahulunya dikenali sebagai Negeri-Negeri Melayu”, manakala Melaka dan Pulau Pinang disebut sebagai negeri “yang dahulunya dikenali sebagai Negeri-Negeri Selat Melaka dan Pulau Pinang”. Sembilan negeri pertama itu membawa masuk institusi Raja mereka ke dalam Persekutuan. Melaka dan Pulau Pinang tidak mempunyainya.

Sabah dan Sarawak menyertai Persekutuan kemudian, dan juga tidak mempunyai Raja. Perkara 1(2) yang berkuat kuasa hari ini menyenaraikan kesemua 13 negeri dalam satu senarai tunggal mengikut abjad — tetapi pembahagian struktur itu kekal dalam Jadual Kelapan.

Baca lebih lanjut dalam Perlembagaan Persekutuan dan Pembentukan Malaysia 1963.

Proses pelantikan di negeri beraja

Jadual Kelapan Perlembagaan Persekutuan menyenaraikan “peruntukan yang hendaklah dimasukkan ke dalam Perlembagaan Negeri”. Seksyen 2 Bahagian I mengawal pembentukan Majlis Mesyuarat Kerajaan.

Urutannya seperti berikut:

1. Raja melantik Menteri Besar. Seksyen 2(2)(a): Raja hendaklah terlebih dahulu melantik sebagai Menteri Besar untuk mempengerusikan Majlis Mesyuarat Kerajaan seorang ahli Dewan Undangan yang pada hematnya mungkin mendapat kepercayaan majoriti ahli Dewan Undangan itu.
2. Menteri Besar menasihatkan pelantikan Exco. Seksyen 2(2)(b): atas nasihat Menteri Besar, Raja hendaklah melantik tidak lebih daripada sepuluh orang tetapi tidak kurang daripada empat orang ahli lain daripada kalangan ahli Dewan Undangan.
3. Exco bertanggungjawab kepada Dewan. Seksyen 2(5): Majlis Mesyuarat Kerajaan hendaklah bertanggungjawab secara bersama kepada Dewan Undangan.

Dua butiran sering terlepas pandang.

Pertama, seksyen 1(2) menyenaraikan fungsi yang boleh dijalankan Raja menurut budi bicaranya — dan dua daripadanya berkait terus dengan perkara ini: melantik seorang Menteri Besar, dan tidak memperkenankan permintaan bagi pembubaran Dewan Undangan. Dalam hampir semua fungsi lain, seksyen 1(1) menghendaki Raja bertindak mengikut nasihat Majlis Mesyuarat Kerajaan.

Kedua, seksyen 2(4) memperuntukkan bahawa pada melantik seorang Menteri Besar, Raja boleh menurut budi bicaranya mengetepikan mana-mana peruntukan Perlembagaan Negeri yang menyekat pilihannya bagi Menteri Besar, jika pada pendapatnya perlu dilakukan sedemikian untuk mematuhi seksyen itu. Peruntukan ini secara tersirat mengakui bahawa perlembagaan negeri boleh mengandungi syarat kelayakan tambahan di luar apa yang ditetapkan Perlembagaan Persekutuan.

Satu sekatan mutlak pula datang terus daripada Perlembagaan Persekutuan. Seksyen 2(3): seseorang yang menjadi warganegara melalui penaturalisasian atau melalui pendaftaran di bawah Perkara 17 tidak boleh dilantik menjadi Menteri Besar.

Apabila kepercayaan majoriti hilang

Seksyen 2(6) menetapkan mekanismenya dalam satu ayat: jika Menteri Besar tidak lagi mendapat kepercayaan majoriti ahli Dewan Undangan, maka dia hendaklah meletakkan jawatan Majlis Mesyuarat Kerajaan, melainkan jika atas permintaannya Dewan Undangan dibubarkan oleh Raja.

Perhatikan struktur pilihannya. Menteri Besar boleh meminta pembubaran — tetapi memperkenankan permintaan itu ialah budi bicara Raja di bawah seksyen 1(2)(b). Jika permintaan itu tidak diperkenankan, kewajipan meletakkan jawatan kekal.

Anggota Exco yang lain berada pada kedudukan berbeza. Seksyen 2(7): tertakluk kepada seksyen 2(6), anggota Majlis Mesyuarat Kerajaan selain Menteri Besar hendaklah memegang jawatan selama diperkenankan oleh Raja, tetapi boleh meletakkan jawatan pada bila-bila masa.

Bagaimana ia berbeza di negeri tanpa Raja

Perlembagaan tidak menulis satu set peruntukan yang berasingan. Ia menggunakan kaedah penggantian.

Seksyen 22 Jadual Kelapan menyatakan bahawa dalam pemakaian Bahagian I dan II bagi Negeri Melaka dan Pulau Pinang, sebutan mengenai Raja hendaklah digantikan dengan sebutan mengenai Yang di-Pertua Negeri. Seksyen 23 pula menyatakan bahawa Bahagian I terpakai bagi Negeri Sabah dan Sarawak sebagaimana ia terpakai bagi Pulau Pinang dan Melaka.

Seksyen 22 juga meninggalkan beberapa peruntukan. Perenggan (c) hingga (g) seksyen 1(2) ditinggalkan — iaitu fungsi budi bicara berkaitan mesyuarat Majlis Raja-Raja mengenai keistimewaan Raja-Raja, fungsi sebagai Ketua agama Islam atau yang berhubungan dengan adat Melayu, pelantikan waris dan Pemangku Raja, pengurniaan pangkat dan gelaran di sisi adat Melayu, serta pengawalseliaan balai diraja dan istana. Seksyen 2(4) juga ditinggalkan.

Yang tidak ditinggalkan ialah perenggan 1(2)(a) dan 1(2)(b). Ertinya, Yang di-Pertua Negeri di negeri-negeri ini juga bertindak menurut budi bicaranya apabila melantik ketua kerajaan negeri dan apabila menimbangkan permintaan pembubaran Dewan Undangan.

Jawatan Yang di-Pertua Negeri sendiri diwujudkan oleh seksyen 19a: Yang di-Pertua Negeri dilantik oleh Yang di-Pertuan Agong yang bertindak menurut budi bicaranya tetapi selepas berunding dengan Ketua Menteri, bagi tempoh empat tahun. Baginda boleh meletakkan jawatan melalui surat kepada Yang di-Pertuan Agong, dan boleh dipecat oleh Yang di-Pertuan Agong atas sembah Dewan Undangan Negeri yang disokong dengan undi tidak kurang daripada dua pertiga daripada jumlah bilangan ahlinya.

Seksyen 19b menambah dua sekatan: seseorang bukan warganegara, atau warganegara melalui penaturalisasian atau pendaftaran di bawah Perkara 17, tidak boleh dilantik; dan Yang di-Pertua Negeri tidak boleh memegang jawatan berpendapatan atau melibatkan diri secara aktif dalam apa-apa perusahaan komersial.

Sarawak dan gelaran Premier

Dewan Undangan Negeri Sarawak meluluskan beberapa pindaan kepada Perlembagaan Negeri Sarawak pada 15 Februari 2022. Salah satu pindaan itu menukar gelaran Chief Minister kepada Premier, berkuat kuasa 1 Mac 2022. Pejabat Ketua Menteri turut dirujuk sebagai Pejabat Premier Sarawak.

Pindaan itu tidak memerlukan pindaan Perlembagaan Persekutuan, kerana takrif dalam Perkara 160(2) sudah pun merangkumi yang dipertua Majlis Mesyuarat Kerajaan “tidak kira dengan gelaran apa jua dia dikenali”. Peruntukan Perlembagaan Persekutuan yang menyebut “Ketua Menteri” — termasuk seksyen 19a mengenai perundingan sebelum pelantikan Yang di-Pertua Negeri — terus terpakai kepada pemegang jawatan itu.

Latar negeri: Sarawak.

Pengecualian Perlis dalam teks Perlembagaan

Perkara 71(5) membenarkan seksyen 2 atau seksyen 4 Bahagian I Jadual Kelapan digantikan dengan peruntukan Bahagian II. Bagi semua negeri, penggantian itu berkuat kuasa sehingga terbubarnya Dewan Undangan kedua. Bagi Perlis, perenggan 71(5)(b) menetapkan tempoh yang berbeza: sehingga apa-apa masa yang lebih lanjut sebagaimana yang ditetapkan oleh Dewan Undangan Negeri itu, dan berkenaan dengan peruntukan dalam seksyen 2, “sehingga masa yang belum lagi ditetapkan”.

Perbezaan itu bukan kosmetik. Seksyen 20 Bahagian II — versi gantian bagi seksyen 2 — berbunyi hampir sama, dengan dua perbezaan ketara. Seksyen 20(2)(a) menyebut “seorang” tanpa menyatakan bahawa orang itu mesti seorang ahli Dewan Undangan. Seksyen 20(6) pula menambah syarat masa: Menteri Besar hendaklah terhenti memegang jawatan apabila habis tempoh tiga bulan dari tarikh pelantikannya, melainkan jika sebelum habis tempoh itu suatu ketetapan memberi kepercayaan kepadanya telah diluluskan oleh Dewan Undangan.

Kesilapan lazim

“Ketua Menteri lebih rendah pangkat daripada Menteri Besar.” Tidak. Perkara 160(2) meletakkan kedua-duanya dalam satu takrif yang sama. Perkara 70 pula menyusun keutamaan protokol antara Raja dan Yang di-Pertua Negeri, bukan antara ketua kerajaan negeri.

“Perlembagaan Persekutuan menetapkan syarat kelayakan penuh Menteri Besar.” Tidak sepenuhnya. Perlembagaan Persekutuan menetapkan asasnya — keahlian Dewan Undangan, kepercayaan majoriti, dan larangan terhadap warganegara melalui penaturalisasian atau pendaftaran. Syarat tambahan terletak dalam perlembagaan negeri, dan seksyen 2(4) Jadual Kelapan secara jelas merujuk kepada kewujudan peruntukan negeri yang menyekat pilihan Raja.

“Yang di-Pertua Negeri ialah jawatan seumur hidup seperti Raja.” Tidak. Seksyen 19a(2) menetapkan tempoh empat tahun, boleh diperbaharui melalui pelantikan semula oleh Yang di-Pertuan Agong.

“Ketua Menteri Wilayah Persekutuan.” Tiada jawatan sedemikian. Kuala Lumpur, Labuan dan Putrajaya ialah Wilayah Persekutuan, bukan negeri, dan tidak mempunyai Dewan Undangan Negeri. Lihat Wilayah Persekutuan.

“Perlembagaan negeri boleh dipinda sesuka hati.” Perkara 71(4) memperuntukkan bahawa jika Perlembagaan sesuatu Negeri tidak mengandungi peruntukan perlu dalam Bahagian I Jadual Kelapan, atau mengandungi peruntukan yang tidak selaras dengannya, Parlimen boleh melalui undang-undang membuat peruntukan bagi menguatkuasakan peruntukan perlu itu di dalam Negeri berkenaan.

Bacaan berkaitan

• Perlembagaan Persekutuan — struktur, jadual dan peruntukan asas
• Parlimen Malaysia — badan perundangan peringkat persekutuan, untuk perbandingan dengan Dewan Undangan Negeri
• Warta Kerajaan — mengapa pindaan perlembagaan negeri perlu diwartakan sebelum berkuat kuasa
• Sarawak, Selangor, Pulau Pinang — latar negeri

Apa seterusnya

Untuk mengesahkan syarat kelayakan tepat di sesuatu negeri, rujuk Undang-Undang Tubuh Kerajaan negeri berkenaan — bukan Perlembagaan Persekutuan. Setiap negeri menerbitkan teks perlembagaannya melalui portal Dewan Undangan Negeri atau pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri, dan pindaan disiarkan dalam Warta Negeri.

Untuk teks rasmi Perlembagaan Persekutuan dan Jadual Kelapan, gunakan Portal Perundangan Persekutuan Jabatan Peguam Negara di lom.agc.gov.my. Cetakan semula yang dirujuk dalam artikel ini ialah Cetakan Semula 2020.