Adat Perpatih dan Adat Temenggung: dua sistem undang-undang tradisional Melayu

Bahasa Malaysia: Adat · English: Adat (Malay customary law) · 中文: 马来习俗法（adat）

Dua orang Melayu boleh mewarisi harta keluarga mengikut dua peraturan yang sama sekali berbeza — bergantung pada negeri asal mereka. Di Negeri Sembilan, tanah pusaka tertentu turun kepada anak perempuan melalui garis ibu. Di kebanyakan negeri lain, ia mengikut garis bapa. Perbezaan itu bukan kebetulan; ia berpunca daripada dua sistem adat yang berlainan.

Apa itu adat

Adat ialah himpunan undang-undang, peraturan, upacara dan amalan tradisional masyarakat Melayu yang diwarisi turun-temurun. Ia meliputi hal kekeluargaan, perkahwinan, pewarisan harta, pemilihan pemimpin dan tatacara masyarakat.

Dalam masyarakat Melayu tradisional, adat berfungsi bersama hukum agama. Portal rasmi Kerajaan Negeri Sembilan menyifatkan adat bukan sekadar soal perkahwinan, makan dan pertabalan, tetapi “a way of life that should be nurtured and protected” — satu cara hidup yang harus dipelihara.

Terdapat dua sistem adat utama dalam sejarah negeri-negeri Melayu: Adat Perpatih dan Adat Temenggung.

Dua sistem, satu perbandingan ringkas

Aspek	Adat Perpatih	Adat Temenggung
Sistem keturunan	Matrilineal (garis ibu)	Patrilineal (garis bapa)
Kawasan utama	Negeri Sembilan dan daerah Naning, Melaka	Negeri-negeri Melayu yang lain
Susunan masyarakat	Mengikut suku dan luak	Tidak disusun mengikut suku matrilineal
Harta pusaka	Harta pusaka disalurkan melalui garis ibu	Cenderung mengikut garis bapa

Perbandingan ini menggambarkan ciri umum yang lazim disebut dalam sumber sejarah. Butiran sebenar boleh berbeza mengikut daerah dan masa.

Adat Perpatih

Adat Perpatih ialah sistem adat yang bersifat matrilineal. Menurut portal Pemetaan Budaya JKKN, ia “mengamalkan sistem keturunan matrilini, di mana harta pusaka dan keturunan disalurkan melalui garis ibu”.

Beberapa institusi menjadi tulang belakang sistem ini:

• Suku. Masyarakat disusun mengikut suku, iaitu kumpulan keturunan melalui garis ibu. JKKN menyebut Suku Biduanda sebagai suku utama antara dua belas bahagian suku.
• Luak. Negeri dibahagikan kepada wilayah yang dipanggil luak (atau luhak). Portal Kerajaan Negeri Sembilan menyatakan bahawa menurut Adat Perpatih, negeri itu dibahagikan kepada wilayah yang dipanggil luhak atau luak.
• Undang dan Datuk Lembaga. Pemimpin seperti Undang dan Datuk Lembaga dilantik berdasarkan persetujuan ahli keluarga menurut adat, bukan semata-mata melalui pewarisan langsung. Portal Kerajaan Negeri Sembilan menyebut empat daerah utama yang diketuai oleh Undang Berempat (Undang Yang Empat).

Ciri yang paling menonjol ialah kedudukan Yang di-Pertuan Besar. Berbeza dengan Raja di negeri-negeri Melayu yang lain, jawatan ini tidak diwarisi terus daripada bapa kepada anak; sebaliknya, ia dipilih oleh Undang mengikut adat. Struktur beraja Negeri Sembilan memang dibentuk mengikut Adat Perpatih.

Adat Temenggung

Adat Temenggung ialah sistem adat yang bersifat patrilineal, memberi penekanan kepada garis keturunan bapa. Ia merupakan bentuk adat yang lebih meluas, diamalkan di negeri-negeri Melayu selain Negeri Sembilan dan daerah Naning.

Berbanding susunan suku dan luak yang menjadi ciri Adat Perpatih, Adat Temenggung tidak menyusun masyarakat mengikut suku matrilineal yang sama. Pewarisan harta dan kedudukan cenderung mengikut garis bapa.

Kerana ia lebih meluas, banyak amalan yang sering dianggap sebagai “adat Melayu” secara umum sebenarnya berakar dalam kerangka Adat Temenggung.

Asal usul mengikut riwayat sejarah

Kedua-dua sistem dikaitkan dengan alam Minangkabau di Sumatera. Portal Pemetaan Budaya JKKN mencatatkan bahawa istilah Adat Perpatih mula digunakan sejak kedatangan Islam pada abad ke-15, manakala portal Kerajaan Negeri Sembilan menyatakan bahawa masyarakat Minangkabau dari Sumatera berhijrah ke Negeri Sembilan pada abad ke-18 dan membawa adat mereka bersama.

Menurut riwayat tradisi yang lazim disebut dalam sumber ensiklopedia, kedua-dua sistem dinamakan sempena dua tokoh — Datuk Perpatih Nan Sebatang dan Datuk Ketemenggungan — yang dikaitkan dengan penggubalan adat di alam Minangkabau. Riwayat ini bersifat tradisi dan bukan rekod undang-undang; ia disenaraikan di sini sebagai latar sejarah, bukan sebagai fakta perundangan.

Adat Melayu dalam Perlembagaan Persekutuan

Walaupun adat ialah amalan tradisional, ia turut diiktiraf dalam undang-undang tertinggi negara.

Takrif “Melayu”. Perkara 160(2) Perlembagaan Persekutuan mentakrifkan “Melayu” sebagai seseorang yang menganut agama Islam, lazim bercakap bahasa Melayu dan menurut adat Melayu, di samping syarat berkaitan tempat lahir atau mastautin. Dengan itu, mengamalkan adat Melayu merupakan salah satu daripada tiga ciri utama dalam takrif perlembagaan itu, bersama agama Islam dan bahasa Melayu.

Fungsi Raja berkaitan adat Melayu. Jadual Kelapan Perlembagaan Persekutuan, yang menyenaraikan peruntukan yang hendaklah dimasukkan ke dalam perlembagaan negeri, merujuk kepada fungsi Raja yang berhubungan dengan adat Melayu — termasuk pengurniaan pangkat, gelaran dan kehormatan di sisi adat Melayu. Fungsi ini disenaraikan antara perkara yang tidak digantikan apabila Bahagian I dan II Jadual itu dipakai bagi negeri yang tidak mempunyai Raja.

Latar penuh peruntukan ini terdapat dalam Perlembagaan Persekutuan.

Kesilapan lazim

“Adat Perpatih dan Adat Temenggung ialah dua agama atau dua mazhab.” Tidak. Kedua-duanya ialah sistem adat — undang-undang dan amalan tradisional — bukan agama atau mazhab. Ia berfungsi bersama hukum agama, bukan menggantikannya.

“Adat Perpatih diamalkan di seluruh Malaysia.” Tidak. Ia dikaitkan secara khusus dengan Negeri Sembilan dan daerah Naning di Melaka. Negeri-negeri Melayu yang lain secara sejarahnya dikaitkan dengan Adat Temenggung.

“Semua Raja Melayu dipilih seperti di Negeri Sembilan.” Tidak. Pemilihan Yang di-Pertuan Besar oleh Undang mengikut adat merupakan ciri khusus Adat Perpatih di Negeri Sembilan. Di negeri Melayu yang lain, takhta lazimnya diwarisi mengikut garis keturunan.

“Adat tiada kaitan dengan undang-undang moden.” Tidak sepenuhnya. Adat Melayu disebut dalam Perkara 160(2) dan Jadual Kelapan Perlembagaan Persekutuan, dan kekal relevan dalam soal takrif dan institusi tertentu.

Istilah dan bacaan berkaitan

• Negeri Sembilan — negeri yang mengamalkan Adat Perpatih
• Melaka — negeri yang mengandungi daerah Naning
• Yang di-Pertuan Agong — untuk perbandingan institusi beraja
• Syariah — sistem hukum agama yang berfungsi bersama adat
• Perlembagaan Persekutuan — takrif “Melayu” dan sebutan adat Melayu

Apa yang seterusnya

Untuk memahami butiran Adat Perpatih di Negeri Sembilan — susunan luak, suku dan peranan Undang — rujuk portal rasmi Kerajaan Negeri Sembilan dan portal Pemetaan Budaya JKKN.

Untuk teks rasmi peruntukan perlembagaan yang menyebut adat Melayu, gunakan Perlembagaan Persekutuan di Portal Perundangan Persekutuan Jabatan Peguam Negara, lom.agc.gov.my. Perhatikan bahawa butiran adat berbeza mengikut negeri dan daerah, dan sumber tempatan setiap negeri ialah rujukan yang paling tepat bagi amalan di kawasan berkenaan.