Makanan Malaysia sebagai Warisan Kebangsaan dan Warisan UNESCO

Nasi lemak yang anda makan pagi tadi kini tercatat secara rasmi dalam dua daftar warisan yang berlainan — satu di Putrajaya, satu lagi di Paris. Kedua-duanya nyata, tetapi diberikan oleh badan yang berbeza, atas asas yang berbeza, dan bermaksud perkara yang berbeza.

Ramai yang mencampuradukkan “makanan warisan” dalam negara dengan “warisan UNESCO”. Halaman ini memisahkan kedua-duanya: siapa yang mengisytihar, bila, dan makanan mana yang sebenarnya masuk senarai.

Apa beza “Warisan Kebangsaan” dan “Warisan UNESCO”?

Yang pertama ialah keputusan dalam negara. Jabatan Warisan Negara (JWN), di bawah Kementerian Pelancongan, Seni dan Budaya, mengisytiharkan sesuatu hidangan sebagai objek Warisan Kebangsaan melalui Pesuruhjaya Warisan, mengikut Akta Warisan Kebangsaan 2005 (Akta 645). Pengisytiharan itu diwartakan dalam Warta Kerajaan.

Yang kedua ialah pengiktirafan antarabangsa. UNESCO memasukkan amalan budaya ke dalam senarai di bawah Konvensyen Warisan Budaya Tidak Ketara melalui undian Jawatankuasa Antara Kerajaannya — proses yang berasingan sepenuhnya daripada daftar dalam negara. Konvensyen itu mempunyai lebih daripada satu senarai; kebanyakan elemen Malaysia berada dalam Senarai Wakil, manakala satu (Mek Mulung, 2023) berada dalam Senarai Warisan yang Memerlukan Perlindungan Segera.

Ciri	Warisan Kebangsaan	Senarai Wakil UNESCO
Badan pengisytihar	Pesuruhjaya Warisan, Jabatan Warisan Negara	Jawatankuasa Antara Kerajaan UNESCO
Asas	Akta Warisan Kebangsaan 2005 (Akta 645)	Konvensyen Warisan Budaya Tidak Ketara
Skop makanan	213 makanan (setakat 2018)	1 elemen — budaya sarapan (2024)
Rekod rasmi	Warta Kerajaan	Nombor rujukan elemen (cth. 02113)

Berapa banyak makanan yang diisytihar Warisan Kebangsaan?

Banyak. Menurut Jabatan Warisan Negara, sebanyak 213 makanan daripada pelbagai komuniti telah diangkat sebagai Warisan Kebangsaan setakat 2018 — dan pengisytiharan berperingkat masih diteruskan selepas itu, jadi jumlah kumulatif hari ini berkemungkinan lebih tinggi.

Senarai ini melangkaui hidangan popular seperti nasi lemak. Ia turut merangkumi makanan yang hampir pupus dan sangat setempat, contohnya:

• Manok Pansoh — ayam masak dalam buluh, masyarakat Iban dan Bidayuh
• Pulut Kukus Dalam Periuk Kera — pulut stim orang asal Semelai
• Opok-opok — kudapan rangup Pantai Timur
• Kuih Cincin — kuih berbentuk gelang dari Sabah
• Kari Ayam Debal (Kari Devil) — hidangan berpengaruh Portugis dari Melaka

Makanan apa yang diwartakan pada 2024?

Contoh terkini dan paling terdokumentasi ialah kelompok yang diwartakan pada 23 Februari 2024, apabila Pesuruhjaya Warisan mengisytiharkan sepuluh hidangan sebagai objek Warisan Kebangsaan — termasuk bak kut teh, satu-satunya hidangan komuniti Cina dalam kelompok itu.

Bil.	Makanan diwartakan (23 Feb 2024)
1	Bak kut teh
2	Mi kolok (kolok mee)
3	Burasak
4	Nasi ambeng
5	Dodol kukus tahi minyak
6	Kuih genggang / kuih lapis
7	Kuih karas
8	Uthappam
9	Jeruk tuhau
10	Air katira

Apa sebenarnya yang disenaraikan UNESCO?

Bukan sesuatu hidangan tunggal, tetapi satu amalan. Pada sesi ke-19 (19.COM) Jawatankuasa Antara Kerajaan yang bersidang di Paraguay pada Disember 2024, UNESCO memasukkan “Budaya sarapan di Malaysia: pengalaman menjamu selera dalam masyarakat berbilang kaum” (nombor rujukan 02113) ke dalam Senarai Wakil Warisan Budaya Tidak Ketara.

Perihalan rasmi elemen itu menyifatkannya sebagai warisan hidup berkaitan amalan pemakanan tradisional yang merangkumi makanan ruji seperti nasi lemak dan roti canai serta minuman teh tarik. Jadi hidangan-hidangan itu disebut secara khusus — tetapi ia diiktiraf sebagai sebahagian daripada amalan sarapan bersama, bukan sebagai item warisan tersendiri.

Adakah makanan lain sudah masuk senarai UNESCO?

Setakat ini tidak. Malaysia mempunyai sembilan elemen dalam senarai Warisan Budaya Tidak Ketara UNESCO: Mak Yong (2008), Dondang Sayang (2018), Silat (2019), upacara Ong Chun/Wangchuan (2020), Songket (2021), Mek Mulung (2023), Kebaya (2024), Budaya sarapan (2024) dan Pantun (2025). Lapan daripadanya berada dalam Senarai Wakil; Mek Mulung (2023) pula disenaraikan dalam Senarai Warisan yang Memerlukan Perlindungan Segera (Urgent Safeguarding List), bukan Senarai Wakil. Daripada kesemuanya, hanya budaya sarapan yang berkaitan makanan — selebihnya ialah seni persembahan, tekstil, pakaian, upacara atau sastera lisan.

Ini bermakna pengiktirafan UNESCO untuk makanan Malaysia masih sangat terpilih: satu elemen, satu tahun.

Apa seterusnya

Dua sistem itu bergerak pada kelajuan berbeza. Daftar dalam negara terus berkembang secara berkelompok — ratusan makanan sudah diisytiharkan dan lebih banyak diwartakan setiap kali. Senarai UNESCO pula bergerak jauh lebih perlahan, satu nominasi pada satu masa mengikut kitaran tahunan.

Jika anda memetik status warisan sesuatu hidangan, sebut sistem yang betul: sama ada ia objek Warisan Kebangsaan yang diwartakan dalam Warta Kerajaan, atau ia sebahagian daripada elemen UNESCO. Nasi lemak kebetulan tergolong dalam kedua-duanya — tetapi kebanyakan hidangan hanya berada dalam satu daftar, dan perbezaan itu penting.