Jerebu Rentas Sempadan di Malaysia: Punca, Kesan Kesihatan dan Tindak Balas Serantau

Setiap kali angin monsun bertukar arah pada musim kering, langit di Lembah Klang, Sarawak dan sebahagian besar Semenanjung boleh bertukar kelabu dalam beberapa hari sahaja — matahari menjadi kabur, bau asap masuk ke dalam rumah, dan telefon berbunyi dengan makluman API. Inilah jerebu rentas sempadan: pencemaran yang tidak dihasilkan sepenuhnya di dalam negara, tetapi dihirup setiap tahun oleh jutaan rakyat Malaysia.

Kenapa langit Malaysia bertukar kelabu hampir setiap tahun?

Jerebu tebal yang berulang bukan fenomena semula jadi biasa. Punca utamanya ialah kebakaran tanah dan hutan berskala besar di rantau ini. Pembakaran terbuka dan kebakaran hutan memang tersenarai sebagai salah satu sumber utama pencemaran udara di Malaysia, di samping industri, kenderaan dan penjanaan kuasa.

Namun episod jerebu paling teruk lazimnya melibatkan asap yang dibawa angin dari luar sempadan. Menurut analisis Center for Strategic and International Studies (CSIS), kebakaran tanah gambut di Indonesia dan Malaysia menyumbang sebahagian besar jerebu rentas sempadan, terutamanya akibat teknik pembukaan tanah secara bakar (slash-and-burn) di Sumatera dan wilayah Kalimantan.

Tanah gambut adalah punca yang sukar dikawal: apabila dinyahair dan terbakar, ia membara jauh ke dalam tanah, menghasilkan asap tebal yang boleh berlarutan berminggu-minggu dan sukar dipadamkan.

Dari mana asalnya jerebu ini?

Sumber utama ialah dua pulau besar Indonesia — Sumatera dan Kalimantan (Borneo) — tempat tanah dibuka untuk pertanian, termasuk perladangan, dengan kaedah bakar yang lebih murah berbanding pembersihan mekanikal.

Faktor cuaca memburukkan keadaan. Fenomena El Nino membawa musim kering yang lebih panjang dan panas, menjadikan tanah gambut dan tumbuhan lebih mudah terbakar serta membiarkan api merebak. CSIS mencatatkan episod jerebu 2023, contohnya, dipacu oleh fenomena El Nino yang menjejaskan Indonesia, Malaysia dan Singapura.

Kesan ekonomi dan kesihatannya bukan kecil. Krisis jerebu 1997 — antara yang terburuk pernah direkodkan — menyebabkan asap sampai ke Malaysia, Singapura, Brunei, Thailand dan Filipina, dan dianggarkan mengakibatkan kerugian sekitar AS$9 bilion, menurut CSIS.

Artikel ini menerangkan fakta tentang sumber dan tindak balas serantau tanpa menuding pihak tertentu; punca sebenar setiap episod bergantung pada siasatan lapangan dan data satelit tahun berkenaan.

Bagaimana Malaysia mengukur kualiti udara?

Angka yang paling kerap anda lihat semasa jerebu ialah API — Indeks Pencemar Udara. Ia diselenggara oleh Jabatan Alam Sekitar (DOE) sebagai penunjuk status kualiti udara di sesuatu kawasan.

API dikira berdasarkan lima pencemar utama, dan sub-indeks tertinggi antara kelima-limanya yang menentukan nilai API akhir:

• Sulfur dioksida (SO2)
• Nitrogen dioksida (NO2)
• Karbon monoksida (CO)
• Zarah terampai berdiameter kurang 10 mikron (PM10)
• Ozon peringkat bumi (O3)

Menurut dokumen DOE, kepekatan pencemar ini dipantau oleh 52 stesen pemantauan kualiti udara automatik (Continuous Air Quality Monitoring, CAQM) di seluruh Malaysia, disokong 14 stesen pensampelan manual, yang diletakkan di kawasan perindustrian, bandar, pinggir bandar dan luar bandar. (Rangkaian ini mungkin telah berkembang sejak dokumen berkenaan — sahkan bilangan terkini dengan DOE.)

Apakah maksud setiap bacaan API untuk kesihatan anda?

DOE memetakan setiap julat API kepada status kesihatan dan nasihat tindakan. Jadual di bawah meringkaskan skala rasmi tersebut:

Julat API	Status	Kesan kesihatan	Nasihat
0–50	Baik	Pencemaran rendah tanpa kesan buruk	Tiada sekatan aktiviti luar
51–100	Sederhana	Pencemaran sederhana, tiada kesan buruk	Tiada sekatan aktiviti luar
101–200	Tidak Sihat	Memburukkan keadaan golongan berisiko tinggi (pesakit jantung dan paru-paru)	Golongan berisiko hadkan aktiviti luar; orang awam kurangkan aktiviti lasak
201–300	Sangat Tidak Sihat	Menjejaskan toleransi senaman dan kesihatan awam	Warga emas dan golongan berisiko duduk dalam rumah; pesakit dinasihat berjumpa doktor
> 300	Berbahaya	Berbahaya kepada golongan berisiko dan kesihatan awam	Golongan berisiko dilarang beraktiviti luar; orang awam elakkan aktiviti luar
> 500	Kecemasan	Berbahaya kepada golongan berisiko dan kesihatan awam	Orang awam ikut arahan Majlis Keselamatan Negara dan pengumuman media

Nota tentang julat: jadual rasmi DOE menyenaraikan band tertinggi secara terbuka sebagai ”> 300” (Berbahaya) dan ”> 500” (Kecemasan). Secara praktik, ini bermaksud band Berbahaya meliputi 301–500 dan Kecemasan bermula melebihi 500.

Perhatikan bahawa “berisiko tinggi” bermaksud kanak-kanak, warga emas dan mereka yang mempunyai masalah jantung atau pernafasan — mereka terjejas lebih awal dan lebih teruk daripada orang dewasa yang sihat.

Bila sekolah ditutup dan apa yang berlaku pada tahap kecemasan?

Bagi ibu bapa, soalan paling penting biasanya berkaitan sekolah. Mengikut prosedur operasi standard yang dilaporkan, sekolah di sesuatu kawasan lazimnya ditutup apabila bacaan API mencecah 200. Pada September 2019, contohnya, puluhan sekolah di Selangor diarah ditutup ketika jerebu memburuk.

Keputusan sebenar dibuat pihak berkuasa berdasarkan bacaan semasa DOE, jadi ibu bapa disaran memantau bacaan rasmi dan pengumuman jabatan pendidikan negeri, bukan hanya keadaan langit yang dilihat.

Pada tahap paling ekstrem — API melebihi 500 — status Kecemasan diisytiharkan, dan orang awam dinasihatkan mengikut arahan Majlis Keselamatan Negara serta pengumuman media massa.

Adakah Malaysia mempunyai Akta Jerebu Rentas Sempadan sendiri?

Ini satu salah faham yang biasa. Malaysia tidak mempunyai Akta Jerebu Rentas Sempadan yang berkuat kuasa. Undang-undang “Transboundary Haze Pollution Act 2014” yang kerap dirujuk itu sebenarnya milik Singapura, bukan Malaysia.

Di Malaysia, deraf akta serupa pernah disediakan pada zaman kerajaan Pakatan Harapan, tetapi ditangguhkan pada 2020 dan sehingga kini masih dalam kajian. Menteri berkaitan menjelaskan cabaran utamanya: penguatkuasaan menuntut kerjasama negara jiran, melibatkan isu kedaulatan negara sumber pencemaran, dan bukti untuk pendakwaan sukar diperoleh kerana melibatkan data sensitif merentas sempadan. Pengalaman Singapura turut menunjukkan sesebuah akta domestik sukar dikuatkuasakan terhadap entiti yang beroperasi di luar negara berkenaan.

Pendirian rasmi kerajaan ialah undang-undang semata-mata tidak akan menyelesaikan masalah ini, dan penglibatan diplomatik dengan jiran ASEAN diberi keutamaan.

Apakah Perjanjian ASEAN mengenai Pencemaran Jerebu Rentas Sempadan?

Kerana asap merentas sempadan, penyelesaian utama turut bersifat serantau. Perjanjian ASEAN mengenai Pencemaran Jerebu Rentas Sempadan (ASEAN Agreement on Transboundary Haze Pollution) diterima pakai pada 10 Jun 2002, dan menjelang 20 Januari 2015 telah diratifikasi oleh semua negara anggota ASEAN.

Perjanjian ini bertujuan mencegah dan memantau pencemaran jerebu rentas sempadan yang berpunca daripada kebakaran tanah dan/atau hutan. Ia dilaksanakan menerusi beberapa badan tadbir urus, antaranya Persidangan Pihak-Pihak (COP), Kumpulan Kerja Teknikal (TWG) dan Jawatankuasa Pemandu Peringkat Menteri (MSC). ASEAN turut menerima pakai Peta Jalan Kerjasama ASEAN ke arah Kawalan Pencemaran Jerebu Rentas Sempadan (tahun penerimaan pakai perlu disahkan; lazim dirujuk 2016).

Malaysia adalah pihak aktif dalam perjanjian ini, dengan DOE melaksanakannya menerusi beberapa komponen strategik utama dan menyertai mesyuarat serantau berkala.

Apa seterusnya

• Semasa musim kering: semak bacaan API rasmi DOE untuk kawasan anda sebelum merancang aktiviti luar, dan beri perhatian khusus kepada kanak-kanak, warga emas serta pesakit pernafasan.
• Jika API menghampiri 200: jangkakan kemungkinan penutupan sekolah dan pantau pengumuman jabatan pendidikan negeri.
• Untuk memahami tadbir urus: ikuti perkembangan sama ada Malaysia akhirnya menggubal akta jerebu sendiri, dan hasil mesyuarat di bawah Perjanjian ASEAN.
• Sumber lanjut dalam knowledge base ini: rujuk artikel berkaitan tentang Jabatan Alam Sekitar dan Perjanjian ASEAN mengenai Pencemaran Jerebu Rentas Sempadan apabila tersedia.

Nota: Artikel ini ialah draf AI dan belum melalui semakan pakar manusia. Angka dan ambang dasar boleh berubah — sahkan bacaan semasa dan SOP terkini dengan sumber rasmi DOE sebelum bertindak.