Pengurusan Sisa Pepejal dan Kitar Semula di Malaysia

Buang sampah di Johor dan ia menjadi urusan kerajaan persekutuan; buang sampah yang sama di Pulau Pinang dan ia masih urusan majlis tempatan. Itulah keanehan teras cara Malaysia mengurus sisa pepejalnya — satu undang-undang persekutuan yang gah, tetapi hanya berkuat kuasa di tempat yang bersetuju memakainya.

Siapa yang bertanggungjawab ke atas sampah anda?

Tulang belakang pengurusan sisa pepejal di Semenanjung Malaysia ialah Akta Pengurusan Sisa Pepejal dan Pembersihan Awam 2007, lebih dikenali sebagai Akta 672. Akta ini memberi kuasa kepada kerajaan persekutuan untuk mengambil alih pengurusan sisa pepejal dan pembersihan awam daripada pihak berkuasa tempatan, dengan matlamat menyeragamkan undang-undang di seluruh negara.

Dua badan menjalankan kerja itu di lapangan. Jabatan Pengurusan Sisa Pepejal Negara (JPSPN) menggubal dasar, manakala SWCorp — Perbadanan Pengurusan Sisa Pepejal dan Pembersihan Awam — bertindak sebagai badan pelaksana dan penguat kuasa. SWCorp mengurus pelbagai aliran sisa: isi rumah, komersial, industri, institusi, pembinaan dan awam.

Konsesi swasta seperti Alam Flora dan SWM Environment pula mengendalikan kutipan sampah harian di lapangan, di bawah penyeliaan SWCorp.

Mengapa akta itu tidak terpakai di mana-mana?

Inilah bahagian yang paling kerap disalah faham. Walaupun Akta 672 ialah undang-undang persekutuan, ia bukan automatik. Setiap negeri mesti bersetuju secara rasmi untuk memakainya sebelum kerajaan persekutuan boleh mengambil alih pengurusan sisa di situ.

Enam buah negeri telah memakai Akta 672 — Johor, Melaka, Negeri Sembilan, Pahang, Kedah dan Perlis — bersama Wilayah Persekutuan Kuala Lumpur dan Putrajaya. Pada Mei 2024, Selangor menyusul sebagai bidang kuasa kelapan yang memakai akta ini (menerusi surat persetujuan), dan menjelang 29 Julai 2026 Kabinet bersetuju memanjangkan Akta 672 kepada kesemua 12 pihak berkuasa tempatan di Selangor. Yang masih belum memakainya ialah Kelantan, Terengganu, Perak dan Pulau Pinang; di negeri-negeri ini pengurusan sisa kekal di bawah pihak berkuasa tempatan masing-masing.

Pulau Pinang masih dalam penilaian: SWCorp dilantik untuk menyemak sistem pengurusan sisa negeri itu, dengan keputusan penerimaan masih belum muktamad setakat 2026.

Perlu ditegaskan: Sabah dan Sarawak berada di luar skop geografi Akta 672 sepenuhnya. Kedua-dua negeri Borneo ini mengekalkan rangka undang-undang mereka sendiri untuk sisa pepejal.

Status Akta 672 (setakat 2026)	Wilayah
Telah memakai	Johor, Melaka, Negeri Sembilan, Pahang, Kedah, Perlis + WP Kuala Lumpur + WP Putrajaya; Selangor (kelapan, Mei 2024; dipanjangkan kepada 12 PBT pada 2026)
Belum memakai	Kelantan, Terengganu, Perak, Pulau Pinang
Dalam penilaian	Pulau Pinang (SWCorp menyemak sistem sisa; keputusan belum muktamad)
Di luar skop akta	Sabah, Sarawak (undang-undang tersendiri)

Apa yang berubah bila sesebuah negeri memakai Akta 672?

Apabila sesebuah negeri memakai akta ini, kutipan dan pelupusan sisa menjadi tanggungjawab persekutuan melalui SWCorp dan konsesi lantikannya. Salah satu perubahan paling nyata bagi isi rumah ialah pengasingan sisa di punca — kewajipan mengasingkan sampah boleh kitar semula (seperti plastik, kertas dan logam) daripada sisa baki sebelum kutipan.

Di negeri yang memakai akta, pengasingan di punca dikuatkuasakan, dan penguatkuasa SWCorp boleh mengeluarkan kompaun terhadap ketidakpatuhan. Di negeri yang belum memakai akta, pengasingan sisa biasanya digalakkan tetapi tidak dikuatkuasakan secara seragam di bawah rangka persekutuan yang sama.

Berapa banyak sampah yang Malaysia hasilkan?

Angkanya besar dan terus meningkat. Malaysia menjana kira-kira 39,000 tan sisa pepejal setiap hari — bersamaan lebih kurang 1.17 kg bagi setiap orang sehari, atau kira-kira 3,000 lori sampah.

Komposisi sisa isi rumah — berdasarkan kajian komposisi sisa KPKT yang mendasari Pelan Induk Ekonomi Kitaran bagi Sisa Pepejal — menunjukkan mengapa kitar semula sukar dan mengapa sisa makanan menjadi tumpuan dasar:

Jenis sisa isi rumah	Peratusan
Sisa makanan	44.5%
Plastik	13.2%
Lampin pakai buang	12.1%
Kertas	8.5%

Sisa makanan yang mendominasi hampir separuh aliran bermakna banyak bahan boleh kitar semula tercemar sebelum sempat dipulihkan — satu sebab utama kadar kitar semula sukar melonjak.

Adakah Malaysia mencapai sasaran kitar semulanya?

Belum. Di bawah Rancangan Malaysia Ke-12, negara mensasarkan kadar kitar semula 40% menjelang 2025. Kemajuannya perlahan tetapi wujud:

• 2023: 35.38%
• 2024: 37.9%

Malaysia menghampiri sasaran, tetapi masih tertinggal jauh berbanding negara maju — Jerman mencatat kira-kira 65% dan Korea Selatan 59%, menurut perbandingan yang dikeluarkan MIDA.

Mengapa Malaysia masih terlalu bergantung pada tapak pelupusan?

Kerana ia murah dan mudah. Malaysia mengoperasi 135 tapak pelupusan, tetapi hanya 22 daripadanya ialah tapak pelupusan sanitari yang teratur; baki 114 ialah tapak pembuangan terbuka. Tapak pelupusan kekal kaedah pelupusan dominan negara.

Pergantungan inilah yang mendorong perubahan dasar. Bagi memindahkan sampah daripada tapak pelupusan, Malaysia sedang meneroka tenaga daripada sisa (waste-to-energy). Loji WTE pertama negara di Port Dickson, Negeri Sembilan, telah beroperasi sejak 2023. KPKT kini mensasarkan pembinaan 18 loji WTE di seluruh Semenanjung Malaysia menjelang 2050, dengan loji kedua di Sungai Udang, Melaka, dijadualkan siap menjelang 2029. Gabungan loji-loji ini dijangka menjana sehingga 600 MW tenaga — cukup untuk kira-kira 500,000 isi rumah.

Ke arah ekonomi kitaran

Pada 6 Ogos 2024, di Persidangan Ekonomi Kitaran 2024 yang berlangsung di DoubleTree by Hilton Kuala Lumpur dan dihadiri kira-kira 400 pihak berkepentingan, Kementerian Perumahan dan Kerajaan Tempatan melancarkan Pelan Induk Ekonomi Kitaran bagi Sisa Pepejal di Malaysia (2025–2035) — peta jalan sepuluh tahun untuk mengalihkan Malaysia daripada model “buang dan lupa” kepada satu sistem di mana bahan dipulihkan dan digunakan semula. Pendekatan ekonomi kitaran ini turut menyokong komitmen negara mencapai peluaran bersih sifar gas rumah hijau seawal 2050 — sasaran yang diumumkan di bawah Rancangan Malaysia Ke-12 pada September 2021.

Momentum pelaburan juga menyokong hala tuju ini. Setakat Jun 2025, sektor pengurusan sisa bersepadu dan kitar semula telah menarik pelaburan berjumlah RM22.7 bilion, menurut MIDA.

Apa seterusnya

Untuk isi rumah dan perniagaan, langkah paling praktikal ialah menyemak sama ada negeri anda telah memakai Akta 672. Jika ya, pengasingan sisa di punca ialah kewajipan undang-undang, bukan pilihan — asingkan plastik, kertas dan logam daripada sisa makanan, dan semak jadual kutipan bahan kitar semula konsesi tempatan anda. Jika negeri anda belum memakai akta, majlis tempatan tetap menyediakan program kitar semula, walaupun kurang seragam.

Perkara yang perlu dipantau: pelaksanaan penuh Akta 672 di Selangor merentasi kesemua 12 pihak berkuasa tempatannya, serta keputusan penerimaan Pulau Pinang yang masih dalam penilaian; sama ada kadar kitar semula 2025 akhirnya mencecah sasaran 40%; dan pelaksanaan Pelan Induk Ekonomi Kitaran 2025–2035, yang akan menentukan sama ada Malaysia dapat memecahkan pergantungannya pada tapak pelupusan.

Angka dalam artikel ini dirujuk kepada sumber yang disenaraikan di atas: kadar kitar semula, jumlah sisa harian, bilangan tapak pelupusan, perbandingan antarabangsa dan angka pelaburan berasal daripada MIDA; penjanaan per kapita (1.17 kg/orang/hari) dan komposisi sisa isi rumah daripada KPKT; status penerimaan Akta 672 disahkan terhadap laporan Malay Mail dan BERNAMA; tarikh dan butiran pelancaran Pelan Induk daripada The Star dan The Sun; butiran loji tenaga-daripada-sisa daripada BERNAMA/BusinessToday; dan sasaran peluaran bersih sifar 2050 daripada Rancangan Malaysia Ke-12 (The Edge/MGTC). Artikel ini dijana dengan bantuan AI dan telah melalui semakan manusia.