Pencemaran Sungai dan Keselamatan Air di Malaysia

Buka paip pada pagi Isnin dan dapati ia kering — bukan kerana pili rosak, tetapi kerana sebuah kilang di hulu telah melepaskan sisa berbau busuk ke anak sungai yang membekalkan air mentah ke bandar anda. Inilah realiti berulang di Lembah Klang, dan ia menjelaskan mengapa “kualiti sungai” bukan sekadar isu ekologi, tetapi isu keselamatan bekalan air untuk berjuta-juta rumah.

Sungai membekalkan sebahagian besar air mentah negara. Apabila sungai tercemar, loji rawatan tidak sentiasa mampu menapisnya — kadangkala satu-satunya pilihan selamat ialah menutup loji dan menghentikan bekalan. Artikel ini menerangkan bagaimana Malaysia mengukur kualiti sungai, mengapa pencemaran sumber air mentah berlaku, dan bagaimana rizab sungai cuba menghalangnya.

Bagaimana Malaysia mengukur kualiti air sungai?

Alat utama ialah Indeks Kualiti Air (Water Quality Index, WQI) yang digunakan oleh Jabatan Alam Sekitar (JAS). WQI merumuskan beberapa parameter kualiti air kepada satu skor tunggal supaya status sesebuah sungai boleh dibandingkan dari semasa ke semasa dan antara lokasi.

Parameter yang membentuk indeks ini termasuk oksigen terlarut (DO), keperluan oksigen biokimia (BOD), keperluan oksigen kimia (COD), ammonia nitrogen (NH3-N), pepejal terampai (SS) dan pH. Untuk pemantauan lembangan sungai, tiga penunjuk pencemaran utama yang disenaraikan dalam data terbuka ialah BOD5, ammonia nitrogen dan pepejal terampai. Berdasarkan skor gabungan ini, JAS mengelaskan sungai kepada tiga kategori status.

Kelas status WQI	Maksud ringkas	Implikasi untuk bekalan air
Bersih	Kualiti air baik	Sesuai sebagai sumber air mentah dengan rawatan konvensional
Sedikit Tercemar	Kualiti sederhana	Memerlukan rawatan lebih; berisiko jika beban cemar meningkat
Tercemar	Kualiti buruk	Tidak sesuai tanpa rawatan lanjutan; risiko tinggi kepada bekalan

JAS memantau kualiti air melalui lebih 1,300 stasiun pemantauan (gabungan manual dan automatik), meliputi hampir 700 sungai dan sekitar 150 lembangan sungai di seluruh negara. Rangkaian pemantauan inilah yang membolehkan pihak berkuasa mengesan perubahan mendadak — contohnya lonjakan ammonia — sebelum bahan cemar sampai ke muka pengambilan air (water intake).

Seberapa bersih sungai Malaysia sebenarnya?

Gambaran keseluruhan lebih baik daripada tanggapan umum, tetapi kekal rapuh. Berdasarkan data 2024 yang dikongsi kerajaan, daripada 672 sungai utama yang dipantau:

• 475 sungai (71%) dikelaskan bersih
• 170 sungai (25%) sederhana tercemar
• 27 sungai (4%) tercemar

Angka ini menyembunyikan satu kebimbangan penting: bilangan sungai tercemar tidak menurun sifar, dan 27 saluran air utama yang tercemar itu sudah cukup untuk mencetuskan seruan supaya piawaian pelepasan air sisa diperketat. Cadangan piawaian baharu meliputi 11 parameter termasuk pH, BOD, COD, pepejal terampai, minyak dan gris, nitrogen, merkuri dan warna — dengan matlamat air sungai bukan sahaja selamat untuk rekreasi tetapi juga sebagai sumber untuk kegunaan pengguna.

Perlu ditegaskan: kualiti sungai purata yang “bersih” tidak melindungi pengguna daripada satu peristiwa pencemaran akut. Satu tumpahan haram di lokasi yang salah boleh menutup loji rawatan dalam beberapa jam.

Mengapa pelepasan haram menutup loji rawatan air?

Punca gangguan bekalan yang paling kerap di Lembah Klang bukanlah kekurangan hujan, tetapi pencemaran sumber air mentah — khususnya bau busuk (odour pollution) dan tumpahan bahan kimia daripada aktiviti industri haram di hulu.

Logiknya mudah tetapi keras: apabila air mentah masuk dengan bahan cemar melebihi had yang boleh dirawat dengan selamat, operator loji tidak boleh meneruskan pengeluaran. Menutup loji melindungi pengguna daripada air tercemar, tetapi akibatnya ialah gangguan bekalan merentasi kawasan luas.

Kes 23 Julai 2024 menggambarkan corak ini dengan jelas. Bau busuk dikesan di Sungai Kundang pada 1.30 pagi, kemudian di Sungai Sembah menjelang 4.30 pagi. Punca disyaki efluen daripada tangki bocor di sebuah kilang yang memproses bahan akrilik untuk kitar semula, menyebabkan bahan yang dipercayai sisa terjadual (polymethacrylic acid) melimpah ke longkang dan saluran air, akhirnya mencapai Sungai Kuang. Empat loji rawatan air terpaksa ditutup dan tujuh wilayah — termasuk Petaling, Klang, Shah Alam, Gombak, Kuala Lumpur, Hulu Selangor dan Kuala Selangor — mengalami gangguan bekalan tidak berjadual.

Ini bukan kejadian terpencil. Menurut laporan tentang rizab sungai, pencemaran sungai memaksa penutupan loji rawatan air hampir setiap tahun di Selangor, dan penutupan pada 2023 berlarutan hampir enam hari, menjejaskan kira-kira 830,000 isi rumah dan perniagaan. Beban ekonomi dan sosial gangguan berulang inilah yang menjadikan perlindungan sumber air mentah satu keutamaan dasar, bukan sekadar isu alam sekitar.

Apakah pengajaran daripada tragedi Sungai Kim Kim?

Jika gangguan bau busuk menunjukkan kerapuhan sistem, tragedi Sungai Kim Kim di Pasir Gudang, Johor pada Mac 2019 menunjukkan risiko kesihatan awam yang serius akibat pelepasan haram.

Sebuah lori tangki di bawah operasi kitar semula tayar haram membuang antara 20 hingga 40 tan sisa kimia ke dalam Sungai Kim Kim. Bahan cemar yang dikenal pasti termasuk benzena, akrilonitril dan akrolein, dan senarai itu kemudian berkembang kepada sembilan bahan kimia termasuk hidrogen klorida, toluena, xilena dan etilbenzena. Wap toksik yang terhasil menyebabkan penduduk dan murid sekolah mengalami loya, pening, kesukaran bernafas dan kerengsaan mata.

Kesannya berlaku dalam beberapa gelombang: berpuluh mangsa dikejarkan ke hospital pada hari-hari awal, dan bilangan sekolah yang ditutup meningkat daripada 13 buah pada mulanya kepada lebih 100 sekolah menjelang akhir Mac. Beberapa pihak — melibatkan warga Malaysia dan Singapura — didakwa berkaitan pembuangan haram itu. Kim Kim menjadi peringatan bahawa sisa industri yang tidak diurus dengan betul boleh bertukar menjadi krisis kesihatan awam dalam masa beberapa jam.

Bagaimana rizab sungai dan kawasan tadahan melindungi bekalan?

Jika masalahnya ialah bahan cemar masuk ke sungai, penyelesaian struktur ialah menjauhkan aktiviti berisiko daripada tebing sungai. Di sinilah rizab sungai (river reserve) memainkan peranan.

Di Selangor, rizab sungai beroperasi di bawah Seksyen 48(1) Enakmen LUAS 1999, yang memberi kuasa kepada Lembaga Urus Air Selangor untuk mengenakan sekatan aktiviti dalam zon perlindungan dan zon penampan. Zon ini terbentang 50 meter di kedua-dua belah tebing sungai, dan mengehadkan perkara seperti:

• mendirikan struktur atau membina jalan;
• menyimpan bahan kimia;
• mengubah kontur tanah sedia ada;
• membersihkan tumbuhan dan pertumbuhan riparian; serta
• melepaskan sebarang efluen dan sisa.

Pelanggaran di bawah rejim ini boleh dikenakan denda tidak melebihi RM50,000 atau pemenjaraan tidak melebihi dua tahun, atau kedua-duanya. Selain itu, menurut laporan Macaranga, pindaan pada 2023 kepada Akta Kualiti Alam Sekeliling 1974 meningkatkan penalti bagi pencemaran dengan menetapkan denda minimum RM5,000 dan maksimum sehingga RM10 juta, serta hukuman penjara mandatori tidak melebihi lima tahun. (Angka pindaan Akta 1974 ini datang daripada laporan sekunder dan wajar disahkan terhadap teks Warta rasmi.)

Cabarannya ialah pelaksanaan di lapangan. Daripada kira-kira 3,956 kilometer sungai di Selangor, sekitar 2,078 kilometer telah dipetakan untuk pelupusan sempadan (demarcation), dengan bakinya dijadualkan untuk dipetakan secara berperingkat. Sempadan yang belum diwartakan bermakna zon perlindungan lebih sukar dikuatkuasakan di kawasan tersebut.

Apa yang seterusnya

Keselamatan air Malaysia bergantung pada dua perkara yang berjalan serentak: pemantauan yang mengesan pencemaran lebih awal, dan perlindungan struktur yang menghalang bahan cemar sampai ke sungai. WQI dan rangkaian stasiun JAS menjaga bahagian pertama; rizab sungai, penguatkuasaan piawaian pelepasan, dan pewartaan sempadan sungai menjaga bahagian kedua.

Untuk pembaca yang ingin bertindak atau memantau isu ini, beberapa langkah praktikal:

• Semak status semasa melalui data terbuka Jabatan Alam Sekitar dan OpenDOSM untuk melihat kualiti lembangan sungai terkini.
• Laporkan pencemaran — bau busuk, air berubah warna, atau pembuangan sisa mencurigakan — kepada JAS atau pihak berkuasa air negeri secepat mungkin, kerana tindak balas awal mengurangkan skala penutupan loji.
• Ikuti perkembangan piawaian pelepasan air sisa yang lebih ketat, kerana ia akan menentukan berapa banyak beban cemar dibenarkan masuk ke sungai pada masa hadapan.

Artikel ini ialah draf AI yang belum melalui semakan pakar manusia. Angka dan tarikh disahkan daripada sumber yang disenaraikan, tetapi butiran khusus (seperti bilangan tepat loji atau akaun terjejas bagi setiap kejadian) mungkin berbeza mengikut laporan rasmi terkini. Rujuk sumber asal untuk keputusan penting.