Hak Adat Bumiputera, Pembalakan dan Pertikaian Tanah di Sarawak dan Sabah

Sebuah komuniti rumah panjang berkata sebidang hutan telah menjadi milik mereka sejak turun-temurun. Sebuah syarikat balak atau ladang pula memegang lesen, yang dikeluarkan oleh negeri, yang meliputi kawasan yang sama. Kedua-duanya merujuk kepada undang-undang. Di Sarawak dan Sabah, pertembungan itu telah dihujahkan di ruang mahkamah selama lebih dua dekad — dan mahkamah tidak sentiasa sependapat tentang di mana garisan itu jatuh.

Artikel ini menerangkan, secara fakta, apa itu Hak Adat Bumiputera, bagaimana ia ditakrifkan dalam undang-undang, dan bagaimana ia bertindih dengan konsesi pembalakan dan ladang. Ia menghuraikan keputusan mahkamah utama serta pelbagai pendirian yang dipegang oleh komuniti, syarikat dan pihak berkuasa negeri. Ia tidak berpihak kepada mana-mana pihak.

Apakah Hak Adat Bumiputera?

Hak Adat Bumiputera (NCR) ialah hak ke atas tanah yang diperoleh oleh komuniti orang asal melalui penggunaan adat, dan bukannya melalui dokumen hakmilik yang dikeluarkan oleh negeri. Di Sarawak, rangka kerjanya ialah Kanun Tanah Sarawak.

Menurut Jabatan Tanah dan Survei, Sarawak, tanah adat bumiputera ditakrifkan di bawah Seksyen 2 Kanun Tanah sebagai tanah yang mana hak adat bumiputera — komunal atau individu — telah diwujudkan secara sah sebelum 1 Januari 1958 dan masih wujud, bersama-sama tanah yang diisytiharkan sebagai rizab di bawah Seksyen 6 dan tanah kawasan pedalaman yang mana hak diwujudkan di bawah permit menurut Seksyen 10.

Seksyen 5(2) Kanun Tanah menyenaraikan kaedah yang mana hak tersebut boleh diwujudkan:

Kaedah di bawah Seksyen 5(2)	Dalam istilah mudah
Menebang hutan dara dan menduduki tanah yang telah dibersihkan	Membersih dan menetap di hutan
Menanam tanah dengan pokok buah-buahan	Membangunkan dusun
Menduduki atau mengusahakan tanah	Bertani dan tinggal di tanah tersebut
Menggunakan tanah untuk tanah perkuburan atau tempat keramat	Kubur, tapak keramat
Menggunakan tanah dari mana-mana kelas untuk laluan lalu lalang	Denai dan laluan akses

Di Sabah, tanah ditadbir di bawah Ordinan Tanah Sabah (Bab 68). Badan Minyak Sawit Mampan Malaysia menghuraikan tiga kategori yang berkaitan dengan tanah orang asal: Hakmilik Bumiputera (Native Title, NT), yang mengiktiraf pemilikan bumiputera individu; Hakmilik Komunal (Communal Title, CT), tanah yang dipegang untuk kegunaan komunal; dan Hak Adat Bumiputera (NCR), yang diiktiraf untuk tanah yang diduduki dan digunakan mengikut amalan adat walaupun tanpa hakmilik formal.

Dari mana datangnya pertikaian?

Geseran itu bersifat struktur. Negeri mengeluarkan lesen balak dan pajakan sementara untuk ladang ke atas hamparan tanah yang luas. Komuniti pula menuntut hak adat ke atas sebahagian daripada hamparan yang sama. Apabila kedua-dua pihak menghuraikan kawasan yang sama secara berbeza — satu sebagai tanah negeri yang dilesenkan, satu lagi sebagai tanah adat — perselisihan itu berpindah ke mahkamah.

Dua persoalan sering berulang:

• Keluasan — adakah hak adat hanya meliputi teras petempatan dan tanah yang diusahakan, atau adakah ia terpakai kepada hutan yang lebih luas yang digunakan komuniti untuk memburu, mencari makanan dan memungut hasil?
• Kuasa undang-undang — kategori adat manakah yang diiktiraf oleh undang-undang bertulis, dan yang manakah merupakan perkara adat tanpa sokongan statut?

Bahasa Iban menangkap perbezaan yang paling banyak dilitigasi. Sebagaimana yang dinyatakan dalam prosiding TR Sandah, temuda ialah tanah yang diusahakan kemudian direhatkan; tembawai ialah tapak rumah panjang lama; pemakai menoa ialah kawasan wilayah yang lebih luas milik sesebuah komuniti, termasuk ladang, kebun, dusun, air dan hutan; dan pulau galau ialah hutan komunal yang dikhaskan di dalamnya.

Apakah yang telah diputuskan oleh mahkamah?

Mahkamah Malaysia telah menerima, melalui satu siri kes, bahawa sekurang-kurangnya sebahagian hak adat bumiputera boleh dikuatkuasakan di sisi undang-undang dan boleh terus wujud bersama statut. Jangkauan pengiktirafan itulah bahagian yang dipertikaikan.

Satu mercu tanda awal ialah Nor Anak Nyawai & Ors v Borneo Pulp Plantation Sdn Bhd, yang dibawa oleh komuniti Iban berhampiran Bintulu, Sarawak, selepas lesen ladang diberikan ke atas tanah yang mereka tuntut. Mahkamah Tinggi mengiktiraf bahawa komuniti itu memegang hak adat bumiputera ke atas kawasan yang dipertikaikan. Pada peringkat rayuan, mahkamah menyempitkan keputusan itu, menunjukkan bahawa hak yang diiktiraf terpakai kepada kawasan petempatan dan tanah yang diusahakan dan bukannya kepada hutan yang lebih luas yang digunakan untuk mencari makanan.

Keputusan terkini yang paling banyak dirujuk ialah Director of Forest, Sarawak & Anor v TR Sandah & Ors, dilaporkan pada [2017] 2 MLJ 281 dan diputuskan pada 20 Disember 2016. Penuntut menuntut hak ke atas kira-kira 5,639 hektar yang berasal daripada pemakai menoa dan pulau galau. Majoriti Mahkamah Persekutuan 3:1 memutuskan bahawa kategori komunal ini tidak mempunyai kuasa undang-undang, kerana ia tidak tercermin dalam adat yang telah dikodkan (seperti Tusun Tunggu dan Perintah Adat Iban 1993); sebaliknya, temuda yang diusahakan dianggap sebagai diiktiraf. Satu penghakiman menentang mengambil pandangan yang bertentangan tentang kebolehkuatkuasaan hak adat yang lebih luas itu.

Penuntut kemudian memohon semakan. Mahkamah Persekutuan menolak permohonan semakan tersebut pada 2019. Majlis Peguam Malaysia, mengulas keputusan itu, menggambarkannya sebagai peluang yang terlepas dan menyeru tindakan perundangan, termasuk pindaan untuk memastikan hakim yang berpengalaman di Borneo terlibat dalam rayuan Sabah dan Sarawak — satu pendirian yang dikemukakan oleh Majlis Peguam dan bukannya satu keputusan mahkamah.

Apakah pendirian yang berbeza-beza?

Pihak-pihak membingkaikan fakta yang sama secara berbeza. Dipersembahkan secara neutral:

• Ramai komuniti orang asal dan penyokong mereka berhujah bahawa pemakai menoa dan pulau galau merupakan sebahagian penting daripada tanah adat dan sepatutnya diiktiraf sebagai boleh dikuatkuasakan, serta bahawa adat yang dikodkan tidak merangkumi keseluruhan badan adat.
• Pihak berkuasa negeri di Sarawak mengekalkan pendirian bahawa hak yang diwujudkan di luar kaedah dan tarikh yang diiktiraf oleh Kanun Tanah tidak, dengan sendirinya, mewujudkan hakmilik ke atas hutan komunal, dan bahawa lesen dikeluarkan ke atas tanah yang dianggap sebagai tanah negeri.
• Syarikat yang memegang lesen dan pajakan umumnya bergantung pada kesahihan surat cara yang diberikan kepada mereka oleh negeri dan pada keputusan mahkamah tentang keluasan hak yang diiktiraf.

Di luar ruang mahkamah, sesetengah komuniti telah mendirikan sekatan jalan di atas jalan balak untuk menghentikan operasi di tanah yang mereka tuntut. Tindakan ini pula telah menimbulkan prosiding undang-undang, sama ada sivil mahupun jenayah. Fakta setiap sekatan jalan berbeza-beza dan kebanyakannya masih dipertikaikan.

Apakah yang seterusnya?

Beberapa perkara masih belum selesai. Tuntutan NCR individu terus difailkan dan dilitigasi di Mahkamah Tinggi Sabah dan Sarawak, dan garisan yang ditetapkan dalam TR Sandah — mengiktiraf temuda yang diusahakan sambil menafikan kuasa undang-undang kepada pemakai menoa dan pulau galau — terus diuji dan, dalam sesetengah kes terkemudian, ditinjau semula. Terdapat juga seruan, termasuk daripada Majlis Peguam Malaysia, untuk penyelesaian melalui perundangan dan bukannya semata-mata secara kehakiman.

Bagi sesiapa yang menjejaki sesuatu perkara tertentu, rekod yang berautoriti ialah penghakiman mahkamah itu sendiri dan statut negeri yang berkaitan — Kanun Tanah Sarawak atau Ordinan Tanah Sabah — dan bukannya ringkasan sekunder. Artikel ini ialah draf AI yang belum diterbitkan dan belum disemak oleh peguam; ia bukan nasihat undang-undang, dan keadaan tertentu harus disemak terhadap sumber primer dan peguam yang bertauliah.