Hutan Hujan Malaysia dan Sistem Hutan Simpanan Kekal

Sekeping tanah berhutan di Malaysia bukan “dilindungi” hanya kerana ia dipenuhi pokok — perlindungannya bermula pada hari nama tanah itu tersiar dalam Warta. Tanpa pewartaan itu, hutan yang sama boleh diberi lesen untuk pembangunan pada bila-bila masa. Inilah asas seluruh sistem Hutan Simpanan Kekal (HSK) Malaysia.

Kenapa hutan di Malaysia ditadbir oleh negeri, bukan Persekutuan?

Ramai menganggap “hutan negara” bermakna hutan itu milik dan dikawal oleh Putrajaya. Realitinya sebaliknya. Menurut Malaysia Policy on Forestry terbitan Kementerian Sumber Asli, Perkara 74(2) Perlembagaan Persekutuan — dibaca bersama Senarai II (Senarai Negeri) dalam Jadual Kesembilan — meletakkan hutan di bawah bidang kuasa kerajaan negeri.

Ertinya, setiap negeri “mempunyai kuasa dan kebebasan untuk menggubal undang-undang dan menguruskan dasar perhutanan di negeri masing-masing”. Peranan kerajaan Persekutuan pula terhad kepada memberi nasihat, bantuan teknikal, latihan, serta penyelidikan dan pembangunan.

Untuk mengelakkan 13 rejim undang-undang yang bercanggah, kerajaan Persekutuan menggubal satu akta model — Akta Perhutanan Negara 1984 — yang kemudiannya diguna pakai (adopt) satu per satu oleh Dewan Undangan setiap negeri di Semenanjung. Penyelarasan pula dilakukan menerusi Majlis Tanah Negara, yang ditubuhkan di bawah Perkara 91(5) Perlembagaan sejak 22 Januari 1958 untuk menyeragamkan dasar tanah, perlombongan, pertanian dan perhutanan antara Persekutuan dan negeri.

Bagaimana sesebuah tanah menjadi Hutan Simpanan Kekal?

Prosesnya bermula dan berakhir dengan Warta. Di bawah seksyen 7 Akta Perhutanan Negara 1984, Pihak Berkuasa Negeri boleh menjadikan mana-mana tanah sebagai HSK dengan menyiarkan pewartaan dalam Warta yang:

• menyatakan kedudukan dan keluasan tanah tersebut; dan
• mengisytiharkan bahawa tanah itu menjadi HSK mulai tarikh yang ditetapkan.

Mulai tarikh itu, tanah tersebut secara sah menjadi Hutan Simpanan Kekal. Hutan simpan yang telah diwartakan di bawah undang-undang hutan lama dianggap sebagai HSK secara automatik (seksyen 8), dan negeri juga boleh memperoleh tanah persendirian untuk dijadikan HSK jika difikirkan wajar (seksyen 9).

Selepas diwartakan, seksyen 10 mewajibkan Pengarah Perhutanan — dengan kelulusan Pihak Berkuasa Negeri — mengelaskan setiap HSK di bawah satu atau lebih daripada 11 kelas fungsi. Kelas inilah yang menentukan sama ada hutan itu boleh dibalak atau mesti dipelihara sepenuhnya.

#	Kelas Hutan Simpanan Kekal (seksyen 10)	Tujuan utama
a	Hutan pengeluaran kayu di bawah hasil mapan	Pembalakan lestari
b	Hutan perlindungan tanah	Mengelak hakisan
c	Hutan pemulihan tanah	Memulih tanah terjejas
d	Hutan kawalan banjir	Mengurus aliran air
e	Hutan tadahan air	Melindungi sumber air
f	Hutan santuari hidupan liar	Perlindungan fauna
g	Hutan simpan dara (virgin jungle reserve)	Rujukan ekologi asli
h	Hutan riadah (amenity)	Rekreasi awam
i	Hutan pendidikan	Pengajaran
j	Hutan penyelidikan	Kajian saintifik
k	Hutan bagi maksud persekutuan	Kegunaan Persekutuan

Satu perincian penting sering terlepas pandang: di bawah seksyen 10(4), sesebuah HSK yang belum dikelaskan secara rasmi dianggap sebagai hutan pengeluaran kayu. Dengan kata lain, keadaan lalai bagi sesebuah HSK ialah boleh dibalak, bukan dilindungi — melainkan ia dikelaskan secara khusus untuk perlindungan.

Mengambil apa-apa hasil hutan — kayu, rotan, malah madu — dari sesebuah HSK tanpa lesen atau permit adalah satu kesalahan di bawah seksyen 15.

Bolehkah sesebuah HSK dibatalkan warta (degazette)?

Ya, dan inilah bahagian sistem yang paling menimbulkan kontroversi. Seksyen 11 membenarkan Pihak Berkuasa Negeri mengeluarkan (excise) tanah daripada sesebuah HSK jika ia berpuas hati bahawa tanah itu:

• tidak lagi diperlukan untuk tujuan ia dikelaskan; dan
• diperlukan untuk kegunaan ekonomi yang lebih tinggi.

Untuk mengimbangi kehilangan itu, seksyen 12 mengarahkan negeri, “di mana boleh”, menggantikan tanah yang dikeluarkan dengan kawasan yang lebih kurang sama luas sebagai HSK baharu — dengan mengambil kira pemuliharaan tanah dan air, keperluan industri kayu, pembangunan ekonomi negeri, dan ketersediaan tanah yang sesuai. Setiap pembatalan mesti pula disiarkan dalam Warta (seksyen 13).

Kelemahan reka bentuk asal ialah keputusan ini boleh dibuat tanpa penglibatan awam. Akta Perhutanan (Pindaan) 2022 cuba menampung jurang itu. Menurut Bernama, pindaan tersebut memperkenalkan kehendak siasatan awam sebelum sesebuah HSK boleh dikeluarkan atau digantikan, di samping menaikkan hukuman dengan denda antara RM20,000 hingga RM5 juta dan penjara antara 7 hingga 20 tahun.

Namun kerana perhutanan ialah urusan negeri, pindaan Persekutuan itu hanya berkuat kuasa apabila setiap negeri menerima pakainya. Setakat penulisan, ia berkuat kuasa di Wilayah Persekutuan Kuala Lumpur, Putrajaya dan Labuan mulai 1 Februari 2025, menjadikannya rejim kedua yang mempunyai prosedur siasatan awam selepas Selangor.

Kenapa Sabah dan Sarawak mempunyai undang-undang berbeza?

Kerana perhutanan ialah kuasa negeri, tiada satu akta seragam yang meliputi seluruh Malaysia. Sabah dan Sarawak — dengan autonomi yang lebih luas di bawah Perjanjian Malaysia 1963 — tidak pernah mengguna pakai Akta Perhutanan Negara 1984. Mereka mengekalkan perundangan sendiri.

Wilayah	Undang-undang utama	Pentadbir
Semenanjung Malaysia	Akta Perhutanan Negara 1984 (diguna pakai setiap negeri)	Jabatan Perhutanan Semenanjung Malaysia + jabatan negeri
Sabah	Enakmen Hutan Sabah 1968	Jabatan Perhutanan Sabah
Sarawak	Ordinan Hutan Sarawak	Jabatan Hutan Sarawak

Walaupun instrumennya berbeza, konsep terasnya serupa: ketiga-tiga rejim memperuntukkan sebuah Kawasan Hutan Kekal (Permanent Forest Estate) yang diwartakan dan dikelaskan mengikut fungsi. Inilah sebabnya sesuatu isu pemuliharaan di Sarawak tidak boleh diselesaikan dengan merujuk kepada Akta 1984 — undang-undang yang terpakai bergantung sepenuhnya kepada negeri.

Berapa luas hutan dan HSK di Malaysia?

Angka menunjukkan betapa besarnya sistem ini. Menurut data yang dihimpun Timber Trade Portal (Majlis Kayu-Kayan Malaysia, 2017), Malaysia mempunyai kira-kira 18.27 juta hektar litupan hutan, iaitu lebih kurang 55.3% daripada jumlah luas daratan negara.

Daripada jumlah itu, kira-kira 13.24 juta hektar diwartakan sebagai Hutan Simpanan Kekal, terbahagi kepada:

• Sarawak: ~4.9 juta hektar
• Semenanjung Malaysia: ~4.8 juta hektar
• Sabah: ~3.54 juta hektar

Di Semenanjung sahaja, hutan hujan tropika meliputi kira-kira 5.76 juta hektar atau 43.62% daripada luas daratannya, menurut Malaysia Policy on Forestry. Perlu diingat bahawa cara mengira turut berubah: OpenDOSM menyatakan bahawa data sebelum 2017 memasukkan cadangan HSK yang belum diwartakan, manakala data mulai 2017 hanya mengambil kira kawasan yang benar-benar telah diwartakan — jadi perbandingan merentas tahun perlu berhati-hati.

What’s next

Jika anda mengikuti isu pemuliharaan, perkara paling berguna untuk dikenal pasti bagi mana-mana kawasan hutan ialah status wartanya: adakah ia HSK yang diwartakan, dan di bawah kelas seksyen 10 yang mana? Sebuah “hutan pengeluaran kayu” dan sebuah “hutan simpan dara” kedua-duanya HSK, tetapi nasibnya jauh berbeza.

Langkah seterusnya yang berguna:

• Semak Warta negeri yang berkaitan untuk pewartaan atau pembatalan HSK di kawasan yang anda ambil berat.
• Jejak sama ada negeri anda telah menerima pakai Akta Perhutanan (Pindaan) 2022 — tanpa penerimaan itu, kehendak siasatan awam tidak terpakai di situ.
• Bezakan HSK daripada taman negara dan santuari hidupan liar, yang ditubuhkan di bawah undang-undang berasingan dengan tahap perlindungan berlainan.

Artikel ini ialah draf yang dijana AI dan belum melalui semakan pakar; sila sahkan nombor seksyen dan angka terkini terus daripada teks Akta dan sumber rasmi sebelum bergantung padanya untuk tujuan rasmi.