Harimau Malaya: Status dan Usaha Pemuliharaan

Harimau muncul pada jata Malaysia, tetapi haiwan itu sendiri kini tergolong antara kucing besar paling jarang di dunia. Apabila Malaysia menyiapkan banci kebangsaan pertamanya terhadap harimau liar, hasilnya lebih rendah daripada yang dijangka oleh ramai pihak: kurang daripada 150.

Angka itu, daripada Banci Harimau Kebangsaan pertama yang dijalankan antara 2016 dan 2020, mempertajamkan kebimbangan tentang kelangsungan subspesies ini. Harimau Malaya — Panthera tigris jacksoni, atau Harimau Malaya — tidak wujud di mana-mana lagi di Bumi, dan tahun-tahun mendatang akan menentukan sama ada ia terus kekal di alam liar.

Apakah sebenarnya Harimau Malaya?

Harimau Malaya ialah subspesies tersendiri, yang hanya diiktiraf pada 2004. Ia endemik kepada Semenanjung Tanah Melayu dan hujung selatan Thailand, yang bermakna ia tidak wujud di mana-mana lagi di planet ini. Tiada takungan global yang lebih besar untuk dijadikan sumber: jika ia lenyap daripada hutan Malaysia, ia hilang selama-lamanya.

Sistem Maklumat Biodiversiti Malaysia, daftar biodiversiti rasmi kerajaan, menyenaraikan subspesies ini sebagai Kritikal Terancam — kategori terakhir sebelum pupus di alam liar — dan meletakkan populasi kebangsaan yang masih tinggal pada kurang daripada 200. Ancaman utama yang dinamakannya ialah kemerosotan hutan, pemburuan haram dan perdagangan bahagian badan harimau.

Sejauh mana teruknya kemerosotan ini?

Angka utama ialah bilangan kurang daripada 150 daripada Banci Harimau Kebangsaan pertama — satu anggaran populasi liar dan bukan kiraan yang tepat. Ia menunjukkan bahawa haiwan pada lambang negara telah jatuh ke tahap yang amat rendah.

Tekanan di sebalik kemerosotan itu telah didokumentasikan dengan baik dan saling menguatkan:

• Pemburuan haram dan perdagangan haram bahagian badan harimau, sering didorong oleh sindiket rentas sempadan.
• Kehilangan habitat dan kemerosotan hutan, yang memecah-belahkan wilayah luas yang diperlukan oleh seekor harimau.
• Kematian di jalan raya dan konflik manusia–harimau apabila hutan dipotong oleh jalan raya dan penempatan.
• Kekurangan mangsa buruan, yang mendorong harimau ke arah ternakan dan manusia.

Operasi penguatkuasaan menggambarkan skala masalah pemburuan haram. Di bawah Operasi Bersepadu Khazanah, pihak berkuasa menahan 354 rakyat Malaysia dan 73 warga asing antara 2021 dan Julai 2024, dengan rampasan berjumlah kira-kira RM150 juta.

Apakah tindakan Malaysia terhadapnya?

Terasnya ialah Pelan Tindakan Krisis Harimau Malaya (MTCAP) 2021–2030, sebuah rangka kerja sepuluh tahun yang dibina sekitar sembilan tindakan strategik. Matlamat utamanya ialah menghentikan kemerosotan dan menstabilkan populasi liar pada 400 ekor menjelang 2030 — kira-kira tiga kali ganda anggaran banci.

Pelan itu mengumpulkan sembilan tindakannya di bawah tiga pendekatan luas: menghentikan kejatuhan populasi, memperbaik tadbir urus pemuliharaan, dan menjamin kelangsungan jangka panjang harimau. Pelaksanaan diselaraskan menerusi Kumpulan Kerja Pelaksanaan Harimau Kebangsaan, dengan Jabatan Perlindungan Hidupan Liar dan Taman Negara (Perhilitan) melaporkan kemajuan.

Dana turut mengiringi pelan ini. Menerusi Pemindahan Fiskal Ekologi untuk Pemuliharaan Biodiversiti, kerajaan persekutuan menyalurkan RM550 juta kepada kerajaan negeri antara 2019 dan 2024 untuk memperluas dan mengurus kawasan perlindungan, dengan tambahan RM200 juta ditetapkan bagi 2024. Menjelang 2026, jumlah kumulatif pemindahan telah melepasi RM1.05 bilion, dan hampir 90,000 hektar kawasan perlindungan baharu telah diwartakan merentasi lima negeri — Kedah, Perak, Selangor, Terengganu dan Negeri Sembilan.

Tonggak	Butiran	Bila
Banci Harimau Kebangsaan pertama	Kurang daripada 150 harimau dianggarkan di alam liar	2016–2020
Pelan Tindakan Krisis (2021–2030)	Sembilan tindakan strategik; sasaran 400 harimau menjelang 2030	2021
Pemindahan Fiskal Ekologi	RM550 juta kepada negeri (2019–2024); melepasi RM1.05 bilion menjelang 2026	2019–2026
Geran pemuliharaan UAE	RM99.8 juta untuk rizab harimau diraja	Jan 2025
Kelahiran pembiakan dalam kurungan	Lima kelahiran, tiga anak harimau terus hidup	Sejak 2024

Siapa yang menjaga hutan?

Dua pasukan menjalankan kerja di lapangan: renjer dan komuniti.

Menjelang Julai 2026, kira-kira 2,500 renjer komuniti telah dilantik di seluruh negara, dengan sekitar 1,950 daripadanya diselia oleh Perhilitan. Bersama-sama mereka telah menjalankan 3,684 rondaan meliputi lebih 99,000 kilometer, membuang jerat dan membongkar kem haram. Setakat 2026, rondaan telah membuang 29 jerat, menemui 47 kem haram dan mencatatkan 185 tanda aktiviti pemburuan haram, dengan barang yang dirampas bernilai kira-kira RM4.2 juta.

Masyarakat sivil telah lama memikul sebahagian daripada beban ini. MYCAT — sebuah pakatan kumpulan pemuliharaan Malaysia yang bekerjasama dengan Perhilitan — merintis “CAT Walks” oleh warganegara yang menempatkan sukarelawan di koridor hidupan liar yang kritikal, mengubah rakyat Malaysia biasa menjadi rangkaian amaran awal terhadap pemburu haram.

Apakah Rizab Harimau Diraja?

Usaha baharu paling bercita-cita tinggi ialah Rizab Harimau Diraja Al-Sultan Abdullah di Pahang — sebuah santuari seluas 1,340 kilometer persegi bersebelahan Taman Negara, dan rizab pertama seumpamanya di negara ini. Ia menggabungkan naungan diraja dengan pembiayaan yang besar.

Pada Januari 2025, semasa Minggu Kelestarian Abu Dhabi, Pahang menandatangani perjanjian bagi geran RM99.8 juta daripada Tabung Pemuliharaan Spesies Mohamed bin Zayed Emiriah Arab Bersatu. Pembiayaan itu ditujukan kepada usaha anti-pemburuan haram, pemulihan habitat dan sokongan kepada komuniti tempatan yang tinggal bersebelahan rizab.

Adakah terdapat tanda-tanda pemulihan?

Secara berhati-hati, ya. Pada 2024 program pembiakan dalam kurungan Harimau Malaya pertama negara menghasilkan lima kelahiran, dengan tiga anak harimau terus hidup — hasil kecil bagi spesies yang begitu susut. Pada acara Hari Harimau Sedunia pada Julai 2026, Menteri Sumber Asli menyifatkan trajektori itu sebagai memberangsangkan, dengan merujuk kejayaan pembiakan, rangkaian renjer dan pertumbuhan kawasan perlindungan, sambil menjanjikan angka rasmi yang dikemas kini.

Ini adalah isyarat awal dan sementara, bukannya pemulihan yang disahkan. Populasi harimau mengambil masa bertahun-tahun untuk dibina semula, dan asas banci amatlah rendah. Sama ada kemerosotan benar-benar telah berhenti tidak akan jelas sehingga banci seterusnya.

Apa seterusnya

Ujian sebenar ialah Banci Harimau Kebangsaan seterusnya, yang akan menunjukkan sama ada anggaran kurang daripada 150 telah stabil atau masih jatuh. Perhatikan angka populasi rasmi yang dikemas kini, kajian semula pertengahan MTCAP ketika ia menuju sasaran 400 harimau pada 2030, dan cara Rizab Harimau Diraja menterjemahkan geran UAE-nya menjadi hutan bebas jerat di lapangan. Bagi pembaca yang ingin mengikuti kisah ini, laporan status Perhilitan, kemas kini lapangan MYCAT dan hasil banci ialah angka yang paling penting.