Akta Kemajuan Petroleum 1974: Rangka Kerja Minyak & Gas Malaysia

Satu akta setebal beberapa muka surat memindahkan pemilikan seluruh petroleum di Malaysia — di darat dan di dasar laut — kepada sebuah syarikat tunggal, dan sehingga hari ini garis pemisah yang dilukisnya masih diperdebatkan di mahkamah dan meja rundingan.

Akta Kemajuan Petroleum 1974 (Akta 144) menerima perkenan diraja pada 30 Julai 1974, disiarkan dalam Warta pada 22 Ogos 1974, dan berkuat kuasa pada 1 Oktober 1974. Artikel ini menerangkan apa yang diperuntukkan oleh teksnya, susunan bayaran yang terhasil daripadanya, dan sebab ia kekal sebagai isu sensitif dalam hubungan persekutuan-negeri. Ia bersifat huraian dan berkecuali; ia memaparkan fakta dan julat pandangan tanpa memihak.

Apa sebenarnya yang diperuntukkan oleh PDA 1974?

Teras Akta ini terletak pada Seksyen 2. Ia memperuntukkan bahawa “keseluruhan pemilikan dalam, serta hak, kuasa, kebebasan dan keistimewaan eksklusif untuk meneroka, mengeksploitasi, memperoleh dan mendapatkan petroleum sama ada di darat atau luar pesisir Malaysia hendaklah terletak hak pada satu Perbadanan”. Seksyen 2(2) menyatakan pemindahan hak itu berkuat kuasa apabila satu instrumen dalam bentuk Jadual ditandatangani, dan Seksyen 2(3) menegaskan pemilikan serta hak itu “tidak boleh batal (irrevocable) dan berterusan untuk faedah Perbadanan itu dan penggantinya”. Jadual kepada Akta merangka instrumen penyerahan yang memberi hak tersebut kepada Petronas “in perpetuity” (selama-lamanya).

Seksyen 3 menamakan perbadanan itu — walaupun bertentangan dengan peraturan biasa Akta Syarikat 1965 tentang nama syarikat — sebagai Petroliam Nasional Berhad, atau ringkasnya Petronas, dan meletakkannya di bawah “kawalan dan arahan Perdana Menteri”, yang arahannya mengikat perbadanan itu. Rangka kerja ini memusatkan pemilikan dan pengawalseliaan pada satu entiti persekutuan.

Seksyen	Perkara
1	Tajuk ringkas
2	Pemilikan (letak hak pada Perbadanan; tidak boleh batal)
3	Perbadanan (dinamakan Petronas; di bawah arahan Perdana Menteri)
3A	Kuasa Perbadanan
4	Bayaran tunai oleh Perbadanan
5	Majlis Penasihat Petroleum Negara
6	Kebenaran Perdana Menteri diperlukan bagi operasi hiliran
7	Kuasa membuat peraturan
10	Takrifan “petroleum”

Seksyen 6 memperluas kawalan ke sepanjang rantaian nilai: tiada sesiapa selain Petronas boleh memproses, menapis atau membuat produk petrokimia — dan kemudian memasarkan atau mengedarkannya — tanpa kebenaran Perdana Menteri, dengan penalti sehingga denda RM1 juta atau penjara lima tahun bagi kesalahan. Seksyen 5 menubuhkan Majlis Penasihat Petroleum Negara, yang keanggotaannya termasuk wakil “negeri berkaitan”.

Berapa banyak yang diterima oleh negeri?

Di sinilah teks Akta sering disalah faham. Seksyen 4 memperuntukkan bahawa “sebagai balasan” bagi pemilikan dan hak yang diletakkan padanya, Petronas “hendaklah membuat kepada Kerajaan Persekutuan dan Kerajaan mana-mana Negeri berkaitan bayaran tunai sebagaimana yang dipersetujui antara pihak-pihak berkenaan”. Akta itu tidak menyebut sebarang peratusan.

Angka yang lazim disebut — 5% kepada negeri tempat petroleum ditemui dan 5% kepada Kerajaan Persekutuan — berasal daripada siri perjanjian penyerahhakan (assignment deeds) dan perjanjian tambahan yang ditandatangani antara Petronas, persekutuan dan setiap negeri sekitar 1975-76, bukan daripada Akta 144 itu sendiri. Kerana bayaran itu berpunca daripada perjanjian, terma tepatnya — termasuk sama ada sesuatu telaga tertentu layak — menjadi hal yang boleh dipertikaikan.

Mengapa ini menjadi isu perlembagaan?

Pertikaian terutamanya berkisar pada satu soalan: sejauh mana ke laut sesebuah negeri “berakhir”? Beberapa peristiwa undang-undang membentuk kedudukan pihak yang berbeza:

• Darurat 1969 — semasa darurat, perairan melebihi 3 batu nautika dari pantai mana-mana negeri diletakkan di bawah kawalan persekutuan.
• Akta Pelantar Benua 1966 dan Akta Zon Ekonomi Eksklusif 1984 — undang-undang persekutuan yang mengaitkan hak petroleum dengan pelantar benua dan zon ekonomi eksklusif.
• Akta Laut Wilayah 2012 — sekali lagi menghadkan laut wilayah negeri kepada 3 batu nautika.

Berdasarkan tafsiran ini, Kerajaan Persekutuan berpendirian bahawa petroleum yang dikeluarkan di luar 3 batu nautika tidak melayakkan bayaran kepada negeri. Beberapa negeri tidak bersetuju. Ringkasan pandangan yang berbeza:

• Kelantan pernah memfailkan tuntutan mahkamah terhadap Petronas dan Kerajaan Persekutuan, dengan hujah ia berhak atas bayaran petroleum, dan kemudiannya menarik balik tuntutan itu. (Tarikh spesifik pemfailan dan penarikan balik memerlukan pengesahan terhadap rekod mahkamah; ia tidak terdapat dalam sumber yang dipetik di sini.)
• Sarawak dan Sabah berhujah hak minyak dan gas mereka terpelihara oleh perlembagaan, undang-undang negeri, dan Perjanjian Malaysia 1963 (MA63). Menurut Adil Legal, Sarawak menolak Akta Laut Wilayah 2012 melalui usul Dewan Undangan Negeri pada 2015, dan pada 2014 Dewan Undangan Negeri Sarawak meluluskan usul meminta royalti dinaikkan daripada 5% kepada 20%.

Kerajaan Persekutuan, melalui menteri seperti Azalina Othman Said, menyatakan bahawa “MA63 tidak mengandungi peruntukan berkaitan pemilikan, pengurusan atau pengawalseliaan sumber minyak dan gas” — sambil mengakui MA63 memberi Sarawak autonomi yang lebih luas. Sarawak pula mengekalkan pendirian bahawa haknya dijamin di bawah MA63, Perlembagaan Persekutuan dan undang-undang negerinya sendiri, termasuk Ordinan Perlombongan Minyak (Oil Mining Ordinance) 1958. Kedua-dua kedudukan ini dibentangkan di sini sebagai fakta pertikaian, bukan sebagai penilaian.

Bagaimana pertikaian ini dimainkan di mahkamah dan meja rundingan?

Selain tuntutan Kelantan yang kemudiannya ditarik balik, garis retak yang paling aktif ialah antara Petronas dan Sarawak. Sarawak menubuhkan syarikat minyak negerinya, Petroleum Sarawak Berhad (Petros), pada 7 Ogos 2017, dan menggubal Ordinan Pengagihan Gas (Distribution of Gas Ordinance) 2016. Petros menuntut hak sebagai pengagregat gas tunggal di bawah undang-undang negeri itu, manakala Petronas berpegang bahawa haknya di bawah Akta Kemajuan Petroleum 1974 mengatasi undang-undang negeri.

Beberapa perkembangan telah dilaporkan secara terbuka: pada Mei 2020, Petronas dilaporkan bersetuju membayar RM2 bilion cukai jualan produk petroleum kepada Sarawak sebagai satu penyelesaian; dan pada Mei 2025, Perdana Menteri dan Premier Sarawak dilaporkan menandatangani deklarasi bersama yang mengiktiraf kedua-dua Akta Kemajuan Petroleum 1974 dan Ordinan Pengagihan Gas. Susunan komersial dan politik ini wujud selari dengan — dan tidak menyelesaikan sepenuhnya — persoalan perlembagaan asas tentang bidang kuasa.

Apa yang seterusnya

Rangka kerja teras kekal seperti pada 1974: pemilikan terletak hak pada Petronas, “tidak boleh batal”, dengan bayaran tunai kepada persekutuan dan negeri ditentukan melalui perjanjian dan bukan oleh kadar berkanun. Apa yang terus berubah ialah lapisan di atasnya — undang-undang negeri, entiti negeri seperti Petros, penyelesaian komersial, dan deklarasi bersama.

Bagi pembaca yang mengikuti perkembangan ini, tiga perkara wajar disemak terhadap sumber utama sebelum membuat sebarang kesimpulan: (1) terma tepat mana-mana perjanjian penyerahhakan atau penyelesaian, yang jarang diterbitkan secara penuh; (2) sebarang keputusan mahkamah terkini tentang bidang kuasa negeri berbanding persekutuan; dan (3) teks kemas kini Akta 144 di portal Attorney General’s Chambers, kerana angka dan pindaan boleh berubah. Draf ini disediakan dengan bantuan AI dan memerlukan semakan manusia sebelum diterbitkan.