Malaysia mempunyai dua sistem hidrokuasa yang sangat berbeza. Di Semenanjung, Tenaga Nasional Berhad (TNB) mengendalikan loji bersaiz sederhana seperti Kenyir (400 MW) dan lata Sungai Perak (termasuk Temengor). Di Sarawak, Sarawak Energy memacu empangan mega — Bakun (2,520 MW), Murum (944 MW) dan Batang Ai (94 MW) — dengan Baleh (1,285 MW) dalam pembinaan. Empangan mega ini menjana tenaga boleh baharu berskala besar tetapi mencetuskan perdebatan berpanjangan tentang penempatan semula masyarakat Orang Ulu dan kesan alam sekitar.
- Bakun (2,520 MW) di Sungai Balui, Kapit ialah loji jana kuasa terbesar di Sarawak dan takungannya takungan terbesar di Malaysia.
- Jumlah kapasiti hidro besar sedia ada Sarawak ialah 3,558 MW; Baleh (1,285 MW) masih dalam pembinaan dan akan menaikkannya melepasi 4,800 MW apabila siap.
- Di Semenanjung, Kenyir (400 MW) dan lata Sungai Perak (Temengor dan lima loji lain, 649.1 MW gabungan) dikendalikan oleh TNB.
- Penempatan semula masyarakat peribumi — kira-kira 10,000 orang untuk Bakun dan ~1,500 untuk Murum — kekal isu paling sengit dalam pembangunan empangan Sarawak.
- Empangan Baram dibatalkan pada 2016 selepas bantahan peribumi, menunjukkan had penerimaan awam terhadap empangan mega.
Untuk siapa: Pelajar, penyelidik dasar tenaga, pelabur tenaga boleh baharu, dan sesiapa yang ingin memahami sektor hidrokuasa Malaysia serta kontroversinya.
Dalam halaman ini
Air yang mengalir turun dari banjaran hujan Borneo kini memutar turbin yang membekalkan kilang aluminium — dan itulah teras strategi tenaga boleh baharu Malaysia. Namun jalan menuju ke situ ditandai empangan mega, tasik seluas ratusan kilometer persegi, dan ribuan keluarga peribumi yang terpaksa berpindah.
Hidrokuasa ialah punca tenaga boleh baharu terbesar Malaysia, tetapi ia bukan satu cerita tunggal. Ia dua sistem berasingan yang berkembang mengikut geografi masing-masing: loji bersaiz sederhana di Semenanjung, dan empangan mega yang dipacu Sarawak.
Mengapa Sarawak menjadi jantung hidrokuasa Malaysia?
Sarawak mempunyai sungai deras yang besar, hujan lebat sepanjang tahun, dan lembah curam yang sesuai untuk empangan tinggi. Kerajaan negeri memanfaatkan geografi ini melalui Koridor Tenaga Boleh Baharu Sarawak (SCORE), yang menggunakan tenaga hidro murah untuk menarik industri berintensiti tenaga seperti peleburan aluminium dan silikon ke Taman Perindustrian Samalaju.
Menurut Sarawak Energy, lapan stesen jana kuasa utama pada Grid Sarawak mempunyai kapasiti 4,640 MW, dan jumlah kapasiti tersedia di seluruh negeri kira-kira 5,898 MW. Tulang belakangnya ialah hidro besar — 3,558 MW sedia ada — dengan Bakun sahaja menyumbang majoriti.
Di Semenanjung pula, TNB mengendalikan loji hidro yang lebih kecil dan lebih tua, dibina terutamanya untuk kestabilan grid, kawalan banjir dan puncak permintaan, bukan untuk industri berskala mega.
Apa beza sistem hidro Semenanjung dengan Sarawak?
Jadual di bawah membandingkan loji hidroelektrik utama di kedua-dua wilayah:
| Loji | Sungai / Lokasi | Kapasiti (MW) | Ditugaskan | Wilayah / Pengendali |
|---|---|---|---|---|
| Bakun | Batang Balui (hulu Rajang), Kapit | 2,520 | 2011 | Sarawak / Sarawak Energy |
| Baleh | Sungai Baleh, Kapit | 1,285 | Dalam pembinaan (lihat bahagian di bawah) | Sarawak / Sarawak Energy |
| Murum | Sungai Murum, Belaga (Kapit) | 944 | 2014 | Sarawak / Sarawak Energy |
| Batang Ai | Sungai Ai, Sri Aman | 94 | 1985 | Sarawak / Sarawak Energy |
| Kenyir (Sultan Mahmud) | Sungai Terengganu | 400 | — | Semenanjung / TNB |
| Lata Sungai Perak (Temengor, Bersia, Kenering, Chenderoh, Piah) | Sungai Perak, Perak | 649.1 (gabungan) | — | Semenanjung / TNB |
Perbezaannya jelas dari segi skala. Bakun seorang diri hampir empat kali ganda gabungan seluruh lata Sungai Perak. Sistem Semenanjung tersebar merentas banyak loji sederhana yang menyokong grid yang lebih padat penduduk, manakala Sarawak menumpukan kapasiti besar pada beberapa empangan gergasi di pedalaman.
Bakun: sebesar mana projek ini?
Bakun ialah projek yang menetapkan penanda aras. Terletak di Batang Balui, hulu Sungai Rajang, di Bahagian Kapit, ia sebuah Empangan Batu Berkonkrit Muka (CFRD) yang mencecah ketinggian maksimum 205 meter di atas asas. Takungannya meliputi kira-kira 695 kilometer persegi — takungan terbesar di Malaysia.
Kapasiti terpasangnya 2,520 MW, dengan tenaga tegas kira-kira 1,771 MW bergantung pada permintaan grid. Ditugaskan pada 2011, ia mencapai operasi penuh pada 12 Julai 2014. Pada 16 Ogos 2017, Sarawak Energy menyempurnakan pengambilalihan loji ini daripada kerajaan persekutuan dengan nilai RM2.5 bilion; kini ia dimiliki dan dikendalikan oleh Sarawak Energy menerusi subsidiarinya (SEB Power Sdn Bhd, yang memegang Sarawak Hidro Sdn Bhd).
Murum, loji hidro kedua terbesar Sarawak pada 944 MW, menyusul pada 2014 di Daerah Belaga. Bersama Baleh yang sedang dibina, Sarawak Energy menyasarkan lonjakan kapasiti hidro besar melepasi 4,800 MW.
Bila Baleh akan siap?
Baleh ialah projek hidro terbesar Sarawak Energy setakat ini pada 1,285 MW, sebuah Empangan Batu Berkonkrit Muka (CFRD). Status siapnya perlu ditafsir dengan berhati-hati kerana sumber memberi angka berbeza: menurut RECODA (laporan bertarikh November 2022), pembinaan telah mencapai 33 peratus dan laporan itu menyasarkan siap menjelang 2027. Angka RECODA itu kini lapuk dan telah diganti: Sarawak Energy, sebagai pemaju projek, menyenaraikan sasaran siap menjelang penghujung dekad ini — iaitu suku keempat (Q4) 2030 — sebagai kedudukan rasmi terkini. Angka kemajuan 33% adalah setakat 2022 dan seharusnya diperlakukan sebagai petikan lama yang telah berubah. Apabila siap, Baleh akan menyambung barisan Batang Ai, Murum dan Bakun, dan menjadikan Sarawak antara pengeluar hidro terbesar di rantau ini.
Di Semenanjung, tumpuan lebih kepada memanjangkan hayat aset sedia ada. Pada 2025, TNB memperoleh kelulusan Suruhanjaya Tenaga untuk lanjutan Perjanjian Pembelian Tenaga interim bagi loji Kenyir dari 14 September 2025 hingga 31 Ogos 2030, mengekalkan kapasiti 400 MW pada faktor kapasiti 37.5% sementara Program Lanjutan Hayat Hidro (HLEP) dijalankan.
Berapa ramai yang terpaksa berpindah?
Inilah bahagian cerita yang paling sukar. Empangan mega menenggelamkan lembah yang telah didiami masyarakat Orang Ulu turun-temurun.
- Bakun: Menurut River Resource Hub (International Rivers), kira-kira 10,000 orang peribumi dipindahkan ke penempatan semula Asap (Sungai Asap) pada 1998. Mereka terdiri daripada lima kumpulan Orang Ulu — Kenyah, Kayan, Lahanan, Ukit dan Penan. Aduan mengenai saiz tanah yang kecil dan pampasan yang tidak menentu berlarutan bertahun-tahun.
- Murum: Menurut rekod River Resource Hub (International Rivers), kira-kira 1,500 orang peribumi, kebanyakannya Penan, mula dipindahkan pada Julai 2013. Pada September 2012, lebih 200 orang menyekat pembinaan selama lebih sebulan selepas memperoleh pelan penempatan semula yang bocor, membantah terma pampasan.
Sarawak Energy menyatakan pihaknya membuat usaha rapi untuk berhubung dengan dan menyokong masyarakat Penan dan Kenyah yang terjejas sebelum penempatan semula, termasuk Pelan Tindakan Penempatan Semula, penilaian kesan sosial dan alam sekitar, serta program literasi dan mata pencarian. Namun kritikan bebas berpendapat sokongan itu tidak memadai untuk menggantikan kehilangan tanah adat dan sistem pertanian tradisional.
Adakah semua empangan mega diteruskan?
Tidak — dan inilah bukti bahawa penerimaan awam ada hadnya. Empangan Baram, yang dirancang di Sungai Baram, dijangka menenggelamkan kira-kira 412 kilometer persegi tanah adat dan memindahkan sekitar 20,000 orang dari 30 kampung.
Selepas bantahan peribumi yang berlarutan, dipimpin masyarakat Kenyah, Kayan dan Penan, kerajaan Sarawak mengumumkan moratorium pada 2015. Menurut Mongabay, pembatalan projek dilaporkan pada penghujung 2015 dan warta yang mewartakan pengambilan tanah berkenaan dimansuhkan secara rasmi pada Mac 2016 — mengembalikan tanah kepada penduduk. Peristiwa ini kerap disebut sebagai kemenangan penting bagi gerakan akar umbi di Borneo.
Apa seterusnya
Masa depan hidrokuasa Malaysia berkisar pada dua arah yang berbeza. Di Semenanjung, agenda utama ialah memanjangkan hayat loji sedia ada — seperti Kenyir melalui HLEP — dan projek baharu yang lebih kecil untuk menyokong sasaran tenaga boleh baharu negara. Di Sarawak, Baleh akan menentukan sama ada model empangan mega dapat disiapkan mengikut jadual sambil mengelakkan kontroversi yang membelenggu Bakun dan Murum.
Untuk pembaca yang ingin mendalami topik ini, langkah seterusnya yang berguna termasuk memahami peranan hidro dalam sasaran tenaga boleh baharu nasional, membandingkan kos hidro dengan solar dan tenaga lain, serta menjejaki bagaimana hak tanah adat dan penilaian kesan alam sekitar terus membentuk keputusan projek. Perhatikan pengumuman rasmi daripada Sarawak Energy, RECODA dan Suruhanjaya Tenaga untuk angka dan status projek yang terkini.
Empangan hidro manakah yang terbesar di Malaysia?
Empangan Bakun di Sarawak, dengan kapasiti terpasang 2,520 MW, ialah loji hidroelektrik terbesar di Malaysia. Ia ditugaskan pada 2011 dan beroperasi penuh pada 12 Julai 2014. Takungannya juga takungan atau tasik terbesar di Malaysia.
Apakah beza sistem hidro Semenanjung dengan Sarawak?
Semenanjung bergantung pada loji bersaiz sederhana milik TNB seperti Kenyir (400 MW) dan lata Sungai Perak. Sarawak pula memacu empangan mega milik Sarawak Energy — Bakun, Murum dan Baleh — untuk membekalkan industri berintensiti tenaga di bawah Koridor Tenaga Boleh Baharu Sarawak (SCORE).
Adakah masyarakat peribumi berpindah kerana empangan ini?
Ya. Menurut River Resource Hub (International Rivers), kira-kira 10,000 orang peribumi berpindah ke penempatan semula Asap (Sungai Asap) berikutan Bakun, manakala Murum memindahkan kira-kira 1,500 orang Penan dan Kenyah mulai 2013. Isu pampasan tanah dan mata pencarian kekal diperdebatkan.
Adakah semua empangan mega Sarawak diteruskan?
Tidak. Empangan Baram, yang dijangka menenggelamkan 412 km persegi dan memindahkan ~20,000 orang, ditangguh menerusi moratorium pada 2015 dan dibatalkan secara rasmi pada 2016 selepas bantahan peribumi yang berlarutan.
Perkara berikut sengaja tidak dinyatakan atau diterangkan secara umum sahaja sehingga disahkan oleh pakar bidang:
- Tahun penugasan Temengor dan loji lata Sungai Perak yang lain — halaman TNB yang dipetik tidak menyatakan sebarang tahun.
- Sama ada tahap sensitiviti wajar dinaikkan melebihi 'none' memandangkan fokus pada penempatan semula masyarakat peribumi.
Sumber
- Power Generation — Sarawak Energy
- Bakun Hydroelectric Plant — Sarawak Energy
- About the Murum HEP — Sarawak Energy
- Construction on Baleh Hydroelectric Project reaches 33 pct completion — RECODA
- TNB Secures 5-Year Extension For Kenyir Hydropower Plant Operations — Business Today
- The Sungai Perak Hydropower Cascade — Tenaga Nasional Berhad
- Bakun Dam — River Resource Hub (International Rivers)
- Murum Dam — River Resource Hub (International Rivers)
- Controversial dam officially canceled in Borneo after indigenous protests — Mongabay
- Sarawak Energy Completes Acquisition Of Bakun HEP From Federal Government — Sarawak Energy
- Baleh HEP — Sarawak Energy
- Baleh HEP To Generate Additional Hydropower Capacity By 2030 For Sarawak — Sarawak Tribune
- Malaysia: the 'progress' brought by the Bakun dam in Sarawak — World Rainforest Movement
- The Resettlement of Indigenous People affected by the Bakun Dam — River Resource Hub (International Rivers)
- Sarawak natives win fight to regain land taken for Baram dam — Malay Mail
Sejarah perubahan
| Versi | Tarikh | Perubahan | Oleh |
|---|---|---|---|
| 01.00 | 14 Ogo 2026 | Approved and published. | — |