Reformasi Industri Bekalan Elektrik: MESI 1.0 dan 2.0

Bagi kebanyakan rakyat Malaysia, membeli elektrik bermakna satu bil daripada satu syarikat. Di sebalik kesederhanaan itu terletaknya sebuah perdebatan yang senyap dan berpanjangan sedekad tentang sama ada pasaran kuasa negara ini sepatutnya kelihatan seperti apa-apa yang lain — dan jawapannya sentiasa berlegar pada “belum lagi, tetapi sedikit lebih setiap tahun”.

Perdebatan itu mempunyai nama: MESI, reformasi Industri Bekalan Elektrik Malaysia (Malaysia Electricity Supply Industry). Ia datang dalam dua bab. MESI 1.0 mengubah suai sistem dalaman utiliti sedia ada. MESI 2.0 cuba membuka pintu kepada persaingan. Kedua-duanya belum menyelesaikan tugasnya sepenuhnya.

Apakah yang sebenarnya diubah oleh MESI 1.0?

MESI 1.0 berkenaan penstrukturan semula satu syarikat dan bukannya memecahkannya. Sejak sekitar 2010, Tenaga Nasional Berhad (TNB) — yang memiliki grid penghantaran Semenanjung dan sebahagian besar rangkaian pengagihan — secara fungsinya dinyahikat kepada unit-unit perniagaan berpagar terlindung yang dikawal selia oleh Suruhanjaya Tenaga (Energy Commission).

Dua daripada unit itu paling penting. Pembeli Tunggal merancang dan memperoleh semua elektrik yang diperlukan Semenanjung Malaysia, menguruskan kontrak belian kuasa dan penyelesaian. Operator Sistem Grid menghantar elektrik itu merentasi grid. Kedua-duanya berada dalam TNB tetapi berpagar terlindung dan diselia terus oleh Suruhanjaya Tenaga, supaya stesen kuasa milik TNB sendiri tidak mendapat layanan istimewa berbanding penjana bebas.

Bahagian besar yang lain ialah penetapan harga. Sejak 2014, tarif berjalan atas Peraturan Berasaskan Insentif (Incentive-Based Regulation, IBR): satu tarif asas ditetapkan bagi tempoh kawal selia berbilang tahun, manakala Pindah Alih Kos Ketakseimbangan (Imbalance Cost Pass-Through, ICPT) disemak setiap enam bulan untuk memindahkan perubahan kos bahan api kepada (atau kembali kepada) pengguna. Apabila harga arang batu dan gas global jatuh, pengguna mendapat rebat ICPT; apabila ia melonjak, satu surcaj mengalir masuk.

Apa yang MESI 1.0 tidak lakukan ialah memperkenalkan persaingan di hujung runcit. Anda masih tidak boleh memilih pembekal elektrik anda. Itu dibiarkan untuk sekuelnya.

Apakah yang sepatutnya dilakukan oleh MESI 2.0?

MESI 2.0 ialah pelan yang jauh lebih bercita-cita tinggi. Diluluskan oleh Kabinet pada September 2019 sebagai pelan induk 10 tahun, ia menetapkan matlamat untuk memperkenalkan persaingan sepanjang keseluruhan rantaian nilai — perolehan bahan api, penjanaan, penghantaran dan pengagihan, serta runcit — sambil memberi ruang untuk lebih banyak tenaga hijau.

Idea-idea utamanya ialah:

• Akses pihak ketiga (third-party access, TPA) kepada grid. Penjana akan dapat menggunakan wayar TNB untuk menjual kuasa terus kepada pembeli, dengan membayar caj akses yang dikawal selia. Satu kuota awal 100 MW diketepikan untuk penjana tenaga boleh diperbaharui bagi menjual terus kepada pembeli akhir.
• Perolehan bahan api bebas. Penjana kuasa bebas (independent power producers, IPP), yang sebelum ini memperoleh arang batu melalui TNB Fuel Services dan gas melalui PETRONAS, akan dibenarkan membeli bahan api mereka sendiri — secara individu atau dalam konsortium — dengan sebarang penjimatan dikongsi bersama pengguna.
• Pemikiran semula perjanjian belian kuasa (power-purchase agreements, PPA). Model lama kontrak 21–25 tahun dengan bayaran kapasiti dan tenaga yang terjamin akan digantikan dengan tempoh yang lebih pendek dan lelongan kapasiti. Dalam praktiknya, sedikit PPA baharu dijangka untuk beberapa tahun pun, kerana margin rizab Semenanjung Malaysia sudah melebihi 30%.
• Peralihan daripada model pembeli tunggal ke arah pasaran borong yang lebih berdaya saing, dengan kapasiti PPA yang tamat tempoh dilelong secara berperingkat dan bukannya dikunci dalam kontrak jangka panjang.

Bagi pemegang bon, risikonya nyata tetapi terkawal: sektor itu membawa kira-kira RM47 bilion sukuk tertunggak apabila pelan itu tiba, dan agensi penarafan RAM menilai bahawa MESI 2.0 tiada implikasi kredit serta-merta bagi sektor kuasa semenanjung.

Mengapakah reformasi terbantut?

Liberalisasi besar-besaran adalah mahal, dan MESI 2.0 terus berdepan dengan matematik itu.

Pada 2020, Menteri Tenaga dan Sumber Asli ketika itu, Datuk Dr Shamsul Anuar Nasarah, memberitahu Parlimen bahawa pelan itu patut disemak semula. Alasannya tegas: meneruskannya bermakna satu hentaman kewangan kepada kerajaan kira-kira RM5 bilion, ditambah RM60–80 bilion dalam obligasi belian kuasa yang ketika itu berada dengan TNB yang terpaksa ditanggung oleh kerajaan.

Semakan itu menetapkan semula jangkaan. Berbanding satu reformasi menyeluruh, Malaysia telah bergerak melalui langkah-langkah yang lebih kecil dan bersasar — setiap satu menguji sekeping visi MESI 2.0 tanpa terikat kepada keseluruhannya.

Garis masa: daripada penyahikatan kepada akses pihak ketiga

Bila	Peristiwa penting
~2010	MESI 1.0 bermula: TNB dinyahikat secara fungsi kepada unit-unit berpagar terlindung, termasuk Pembeli Tunggal dan Operator Sistem Grid
2014	Peraturan Berasaskan Insentif (IBR) dengan ICPT enam bulanan berkuat kuasa
Sept 2019	Kabinet meluluskan MESI 2.0, sebuah pelan induk liberalisasi 10 tahun
2020	Kerajaan mengisyaratkan MESI 2.0 patut disemak semula atas alasan kos
2023	Kabinet meluluskan pengasingan Pembeli Tunggal daripada TNB untuk menjadikannya bebas
Sept 2024	CRESS dilancarkan — rangka kerja akses grid pihak ketiga langsung yang pertama

Bagaimanakah akses pihak ketiga akhirnya tiba?

Bukan melalui pintu hadapan pelan induk, tetapi melalui pintu sisi tenaga hijau.

Pada November 2023, Menteri ketika itu Nik Nazmi Nik Ahmad menyatakan Kabinet telah meluluskan pengasingan Pembeli Tunggal daripada TNB untuk menjadi benar-benar bebas — sebuah badan untuk mengendalikan bursa tenaga dan memberi keyakinan pasaran bahawa penghantaran dan perolehan bersifat neutral. Pembukaan pasaran penuh, katanya, masih bergantung pada akses pihak ketiga, yang kekal dalam semakan bagi tempoh kawal selia 2025–2027.

Kemudian datang langkah konkritnya. Diumumkan pada 26 Julai 2024 dan dilancarkan pada September 2024, Skim Bekalan Tenaga Boleh Diperbaharui Korporat (Corporate Renewable Energy Supply Scheme, CRESS) menjadi rangka kerja akses pihak ketiga pertama yang berfungsi di Malaysia. Di bawah CRESS, seorang pemaju tenaga boleh diperbaharui boleh menjual elektrik hijau terus kepada pengguna komersial atau industri yang layak melalui grid — kali pertama pembeli di Semenanjung Malaysia boleh membuat kontrak kuasa daripada seseorang selain TNB.

Harga penggunaan wayar ialah Caj Akses Sistem (System Access Charge, SAC) yang ditetapkan oleh Suruhanjaya Tenaga:

Jenis bekalan	Caj Akses Sistem
Tegar (contohnya solar dipadankan dengan storan)	25 sen/kWj
Tak tegar (terputus-putus)	45 sen/kWj

Peranan-peranan itu terpeta dengan kemas kepada struktur MESI: Suruhanjaya Tenaga mengawal selia, Pembeli Tunggal dan Operator Sistem Grid mengendalikan operasi pasaran dan sistem, dan TNB terus memiliki grid serta menyampaikan kuasa secara fizikal.

Siapa buat apa dalam pasaran yang direformasi?

Pemain	Peranan
Suruhanjaya Tenaga (Energy Commission)	Pengawal selia — menetapkan tarif, caj akses dan peraturan
Pembeli Tunggal	Merancang dan memperoleh elektrik untuk semenanjung (sedang dijadikan bebas)
Operator Sistem Grid	Menghantar dan mengimbangi grid secara neutral
TNB	Memiliki rangkaian penghantaran dan pengagihan; menyampaikan kuasa; masih peruncit lalai
IPP / pemaju RE	Menjana elektrik; di bawah CRESS, kini boleh menjual terus kepada pembeli yang layak

Apakah batasan reformasi setakat ini?

CRESS ialah pembukaan yang nyata, tetapi sempit. Penganalisis di Fulcrum ISEAS telah menandakan bahawa skim itu mengecualikan perusahaan kecil dan sederhana — lebih 97% perniagaan Malaysia — meninggalkan pilihan runcit sebenar di luar jangkauan kebanyakan pengguna. Caj akses yang lebih tinggi ke atas bekalan terputus-putus boleh menghalang pelaburan tenaga boleh diperbaharui, mendorong pemaju ke arah storan bateri yang mahal untuk melayakkan kadar tegar, dan grid itu sendiri perlu dinaik taraf untuk menyerap lebih banyak penjanaan berubah-ubah.

Dengan kata lain, Malaysia telah membuktikan mekanisme itu berfungsi. Apa yang belum dilakukannya ialah menjadikan satu skim tunggal untuk pembeli tenaga hijau korporat kepada persaingan runcit terbuka untuk semua orang.

Apa yang seterusnya

Isyarat serta-merta untuk diperhatikan ialah Pembeli Tunggal bebas: memisahkannya sepenuhnya daripada TNB ialah perubahan struktur yang akan menjadikan pasaran borong yang neutral dan berdaya saing itu boleh dipercayai. Selepas itu, persoalannya ialah sama ada akses pihak ketiga meluas melangkaui tenaga boleh diperbaharui dan melangkaui korporat besar — titik di mana pengguna biasa mungkin akhirnya mendapat pilihan pembekal.

Turut wajar dijejaki ialah bagaimana mekanisme tarif berkembang apabila pasaran terbuka, dan sama ada tempoh kawal selia 2025–2027 membawa rangka kerja akses pihak ketiga yang lebih luas yang MESI 2.0 pertama kali janjikan pada 2019. Buat masa ini, reformasi elektrik Malaysia kekal sebagai kisah langkah-langkah yang sengaja dan berperingkat — pergerakan yang nyata, tetapi jauh daripada pasaran yang diliberalisasikan sepenuhnya.