Kesatuan Sekerja di Malaysia: Penubuhan, Pendaftaran dan Reformasi Akta 2024

Selama berdekad-dekad, seorang pekerja kilang di Malaysia hanya boleh menyertai satu kesatuan yang “sah” bagi tempat kerjanya — dan jika kesatuan itu sudah wujud, tiada kumpulan pekerja lain boleh menubuhkan yang baharu. Reformasi undang-undang yang berkuat kuasa pada 15 September 2024 mengubah premis asas itu.

Apakah undang-undang yang mentadbir kesatuan sekerja di Malaysia?

Undang-undang tunjang ialah Akta Kesatuan Sekerja 1959 (Akta 262). Ia menetapkan siapa yang boleh menubuh kesatuan, cara ia didaftarkan, hak dan tanggungjawabnya, serta kuasa pihak berkuasa untuk mengawal selia gerakan kesatuan.

Pentadbir Akta ini ialah Ketua Pengarah Kesatuan Sekerja (KPKS), yang dilantik oleh Yang di-Pertuan Agong di bawah seksyen 3(1) Akta Kesatuan Sekerja 1959 dan mempunyai pengawasan, arahan serta kawalan umum ke atas semua hal berkaitan kesatuan sekerja di seluruh Malaysia (sumber: Akta 262, s.3; JHEKS, “Mengenai JHEKS”). Beliau mengetuai Jabatan Hal Ehwal Kesatuan Sekerja (JHEKS) di bawah Kementerian Sumber Manusia.

Perlu dibezakan dua rangka undang-undang yang berkait rapat:

• Akta Kesatuan Sekerja 1959 — mengawal pembentukan dan pendaftaran kesatuan.
• Akta Perhubungan Perusahaan 1967 — mengawal pengiktirafan, perundingan kolektif dan penyelesaian pertikaian perusahaan antara kesatuan dan majikan.

Sebuah kesatuan boleh didaftarkan di bawah Akta 262, tetapi hak untuk berunding bagi pihak pekerja masih ditentukan di bawah Akta 1967.

Apa yang berubah pada 15 September 2024?

Akta Kesatuan Sekerja (Pindaan) 2024 (Akta A1700) berkuat kuasa pada 15 September 2024 (sumber: Zul Rafique & Partners). Perhatikan perbezaan label tahun: rang undang-undang itu dibahaskan di Parlimen sebagai “Trade Unions (Amendment) Bill 2023”, tetapi apabila diwartakan ia dinamakan sebagai Akta 2024 — jadi rujukan “2023” dan “2024” merujuk kepada instrumen yang sama pada peringkat berbeza.

Kronologi perundangannya:

• Diluluskan Dewan Rakyat pada 10 Oktober 2023 (sumber: Donovan & Ho).
• Diluluskan Dewan Negara pada 28 November 2023 (sumber: Sinar Harian; New Straits Times).
• Diperkenankan diraja pada 27 Disember 2023 dan diwartakan pada 12 Januari 2024 (sumber: teks warta rasmi Akta A1700).

Perubahan paling asas ialah takrif “kesatuan sekerja” dan “kesatuan” dipinda untuk menghapuskan sekatan yang mengehadkan sesebuah kesatuan kepada satu establismen, perdagangan, pekerjaan atau industri tertentu, atau kepada perdagangan/pekerjaan/industri yang serupa. Kesan langsungnya: kepelbagaian kesatuan (multiplicity of unions) — lebih daripada satu kesatuan kini boleh wujud dalam tempat kerja yang sama (sumber: DLA Piper; Zul Rafique & Partners).

Jadual berikut merumuskan perubahan utama:

Perkara	Sebelum pindaan	Selepas 15 September 2024	Sumber
Bilangan kesatuan dalam satu establismen	Terhad — biasanya satu sahaja	Pelbagai kesatuan dibenarkan	DLA Piper; Zul Rafique
Tempoh memohon pendaftaran selepas penubuhan	1 bulan	6 bulan	Zul Rafique
Alasan Ketua Pengarah menolak pendaftaran	Termasuk kerana kesatuan lain sudah wujud	Dihadkan; tidak boleh tolak semata-mata kerana kesatuan lain wujud	Donovan & Ho
Umur minimum keahlian	16 tahun	15 tahun	Zul Rafique; Donovan & Ho
Kuasa penguatkuasaan Ketua Pengarah	Terhad	Kuasa menyiasat, memanggil saksi dan menyita dokumen (s.63A–63E)	Donovan & Ho

Bagaimana sesebuah kesatuan sekerja ditubuhkan dan didaftarkan?

Kesatuan mesti didaftarkan untuk menikmati hak dan keistimewaan sebagai badan yang sah di sisi undang-undang. Proses asasnya:

1. Tubuhkan kesatuan — sekumpulan pekerja (atau majikan, kerana Akta juga membenarkan kesatuan majikan) bersetuju menubuh kesatuan dan menggubal perlembagaan serta peraturannya.
2. Mohon pendaftaran kepada JHEKS — permohonan dikemukakan melalui sistem dalam talian e-TUIS, yang nama rasminya ialah Electronic Trade Union Information System (terjemahan Melayu “Sistem Maklumat Kesatuan Sekerja Elektronik” bersifat deskriptif sahaja) (sumber: JHEKS/e-TUIS). Selepas pindaan 2024, permohonan mesti dibuat dalam tempoh enam bulan dari tarikh penubuhan (dahulu satu bulan) (sumber: Zul Rafique & Partners).
3. Semakan oleh Ketua Pengarah — KPKS menyemak perlembagaan, nama dan pematuhan kepada Akta.
4. Pendaftaran atau penolakan — jika lulus, sijil pendaftaran dikeluarkan; jika ditolak, alasan mesti berada dalam skop terhad yang dibenarkan undang-undang.

Selepas pindaan, KPKS hanya boleh menolak pendaftaran dalam keadaan tertentu, misalnya apabila (sumber: Donovan & Ho):

• peraturan atau objektif kesatuan bercanggah dengan Akta Kesatuan Sekerja 1959;
• nama yang dicadangkan sama atau terlalu mengelirukan dengan kesatuan sedia ada; atau
• nama itu boleh menyemarakkan perasaan permusuhan antara kaum, agama atau kewarganegaraan yang berbeza.

Yang penting, KPKS tidak lagi boleh menolak pendaftaran semata-mata kerana sudah ada kesatuan lain yang mewakili pekerja dalam establismen, perdagangan, pekerjaan atau industri itu.

Apakah kuasa baharu Ketua Pengarah?

Pindaan 2024 memperkenalkan satu set peruntukan penguatkuasaan baharu (seksyen 63A hingga 63E, dimasukkan oleh s.26 Akta A1700) yang memberi KPKS kuasa untuk (sumber: Akta A1700, s.26; Donovan & Ho):

• menjalankan siasatan terhadap pelanggaran Akta;
• melantik pegawai penguatkuasa;
• memanggil kehadiran individu dan memeriksa saksi;
• menghendaki pengemukaan dokumen; dan
• menyita bahan sebagai keterangan.

Selain itu, seksyen 71A memperkenalkan penggantungan pelaksanaan automatik apabila sesebuah kesatuan merayu terhadap keputusan pembatalan atau penarikan balik sijil pendaftaran — memberi kesatuan perlindungan sementara rayuan diputuskan (sumber: Donovan & Ho).

Bagaimana majikan mengendalikan pelbagai kesatuan dan pengiktirafan?

Di sinilah Akta 262 dan Akta Perhubungan Perusahaan 1967 bertemu. Kepelbagaian kesatuan bermaksud sebuah tempat kerja kini boleh mempunyai lebih daripada satu kesatuan berdaftar — tetapi hanya satu boleh memegang hak perundingan kolektif tunggal (sole bargaining rights).

Mekanismenya di bawah Akta 1967 (sumber: Lee Hishammuddin Allen & Gledhill):

• Seksyen 12A — apabila pekerja diwakili oleh lebih daripada satu kesatuan yang diiktiraf, mereka menentukan kesatuan mana yang memegang hak perundingan eksklusif. Jika tiada kata sepakat, permohonan boleh dibuat kepada Ketua Pengarah Perhubungan Perusahaan, yang boleh mengadakan undian sulit.
• Seksyen 12B — melindungi kesatuan yang menang dengan menghalang kesatuan saingan daripada menuntut hak perundingan sehingga tiga tahun berlalu, atau sehingga kesatuan yang diiktiraf itu tidak lagi wujud.

Bagi majikan, ertinya: menerima kewujudan pelbagai kesatuan tidak semestinya bermaksud berunding dengan setiap satu. Proses berkanun menentukan satu agen perunding, dan majikan perlu bekerjasama dengan mekanisme undian sulit apabila status agen perunding dipertikaikan.

Apakah risiko dan perdebatan mengenai kepelbagaian kesatuan?

Reformasi ini disambut sebagai langkah menyelaraskan Malaysia dengan piawaian kebebasan berpersatuan antarabangsa. Namun beberapa kesatuan dan kumpulan industri membangkitkan kebimbangan:

• Persaingan antara kesatuan boleh menimbulkan persaingan tidak sihat dan melemahkan kesetiakawanan.
• Kuasa tawar-menawar berpecah apabila keahlian terbahagi antara beberapa kesatuan kecil dalam satu tempat kerja.
• Pertikaian undang-undang berlarutan mengenai siapa agen perunding yang sah boleh melewatkan perjanjian kolektif.

Sebaliknya, penyokong berhujah persaingan boleh mendorong kesatuan menjadi lebih responsif dan inovatif dalam mewakili ahli.

Apa seterusnya

Jika anda pekerja yang ingin menubuh atau menyertai kesatuan, mulakan dengan menyemak sama ada kesatuan sedia ada sudah mewakili kumpulan anda — dan ingat bahawa selepas 15 September 2024, kewujudan satu kesatuan tidak lagi menghalang penubuhan yang lain. Kemukakan permohonan pendaftaran melalui e-TUIS dalam tempoh enam bulan dari penubuhan.

Jika anda majikan atau pegawai HR, kaji semula prosedur pengiktirafan anda: pastikan pasukan memahami perbezaan antara pendaftaran (Akta 262) dan pengiktirafan/perundingan (Akta 1967), serta bersedia untuk proses undian sulit seksyen 12A jika lebih daripada satu kesatuan muncul.

Untuk kepastian mengenai nombor seksyen tepat dan keperluan prosedur terkini, rujuk teks rasmi Akta Kesatuan Sekerja 1959 dan Akta A1700, laman JHEKS, atau dapatkan nasihat guaman perhubungan perusahaan. Artikel ini ialah draf yang dijana AI dan bukan nasihat undang-undang.