# Pua Kumbu: Kain Upacara Suci Tenunan Iban Sarawak

> Pua kumbu ialah kain upacara suci masyarakat Iban Sarawak — tekstil ikat lungsi yang ditenun oleh wanita di atas kek tenun galas, diwarnakan dengan pewarna hutan, dan digunakan dalam ritus peralihan hidup serta upacara keramat.

- Category: arts-culture
- Language: ms
- Status: published
- Updated: 2026-08-01
- Canonical: https://negaraku.md/arts-culture/pua-kumbu

---

Sehelai kain yang penenunnya tidak berani menciptanya tanpa "restu" — coraknya dikatakan datang dalam mimpi, dan pada satu ketika dahulu ia terikat rapat dengan tradisi pahlawan masyarakat yang menghasilkannya. Itulah pua kumbu.

## Apa itu pua kumbu?

Pua kumbu ialah kain upacara suci masyarakat Iban di Sarawak: sehelai tekstil **ikat lungsi** (*warp ikat*) yang ditenun oleh wanita Iban di atas **kek tenun galas** (*backstrap loom*). Saiznya sebesar selimut dan terbentuk daripada dua panel bercermin yang dijahit bersama di tengah. Ia bukan kain hiasan semata-mata — ia dianggap sebagai bekas kuasa rohani, dan menjadi antara aspek budaya kebendaan Iban yang paling dikenali, terutama kepada dunia luar selepas tahun 1920.

## Bagaimana ia ditenun dan diwarnakan?

Teknik utamanya ialah ikat lungsi, yang orang Iban sebut **kebat**: benang lungsi diikat dan dicelup terlebih dahulu, supaya corak sudah "terkunci" pada benang sebelum kain terbentuk di atas alat tenun. Warnanya pula datang daripada tumbuhan hutan Borneo.

| Bahan | Sumber | Warna |
| --- | --- | --- |
| Engkudu | akar *Morinda citrifolia* | merah hingga perang kemerahan |
| Tarum | pokok indigo (*Indigofera tinctoria*) | hitam |
| Janggau | kulit kayu *Aporosa confusa* | ton perang |

Benang asasnya ialah kapas, walaupun penenun mahir turut menggunakan sutera yang diimport.

## Ngar: ritual sebelum warna

Sebelum benang boleh menerima warna merah engkudu, ia mesti melalui satu ritual mordan yang dipanggil **ngar** — proses menanggalkan minyak pada gentian kapas supaya pewarna dapat melekat. Menurut laporan *The Star*, ritual ngar boleh mengambil masa **sehingga dua minggu** dan dijalankan **sekurang-kurangnya dua kali setahun** oleh adiguru. Ia merangkumi doa, sajian, nyanyian tradisi dan penyucian air dengan herba, manakala rawatan mordan menggunakan bahan seperti halia, minyak kacang dan garam palma asli. Kerana kerumitannya, celupan engkudu inilah warna yang paling didambakan penenun.

## Untuk apa ia digunakan?

Pua kumbu ialah kain kegunaan keramat, bukan kain harian. Antara peranannya:

- **Ritus peralihan hidup** — dari kelahiran hingga kematian.
- **Upacara keramat dan ritual penyembuhan**, dengan reka bentuk yang mencerminkan kepercayaan Iban dan hubungan dengan alam ghaib.
- **Tradisi pahlawan** — reka bentuknya merujuk dewa-dewi, pahlawan dan lagenda purba, dan kain ini secara tradisi terikat dengan warisan keperwiraan Iban.
- **Pakaian dan kelengkapan lain** — motif yang sama turut ditenun menjadi kain sarung wanita, cawat lelaki dan jubah pawang.

Motifnya — tumbuhan, manusia, haiwan, dan corak **Pohon Kehidupan** (*tiang ranyai*) — dikatakan datang melalui mimpi. Itulah sebabnya reka bentuk pua kumbu digelar "kain mimpi".

## Siapa penenunnya?

Penenunan pua kumbu ialah kerja kaum wanita, dan kedudukan tertinggi dalam masyarakat diberi kepada adiguru celup dan tenun. Contoh paling ternama ialah **Bangie anak Embol** (lahir 8 Mei 1945) dari Sarawak. Menurut laporan *The Star*, beliau mula belajar menenun pada usia 10 tahun daripada neneknya — seorang penenun mahir yang membesarkannya selepas ibunya meninggal dunia semasa Bangie berusia dua bulan. Kraftangan Malaysia melantiknya sebagai **Adiguru Kraf Tenunan Pua pada tahun 2000**, dan mengangkatnya sebagai **Tokoh Kraf Negara pada 2024**. Beliau memenangi tempat pertama Pertandingan Pewarna Asli UNESCO untuk tenunan Pua di Bangkok pada 1998. Sebagai ukuran usaha yang terlibat, sehelai selendang kapas yang sempit boleh mengambil masa lebih seminggu untuk disiapkan.

## Apa yang seterusnya

- Baca [Batik](/ms/arts-culture/batik) untuk membandingkan pua kumbu dengan kraf tekstil rintangan lilin di pantai timur Semenanjung.
- Baca [Gawai Dayak](/ms/arts-culture/gawai-dayak) untuk memahami dunia ritual masyarakat Iban yang menghidupkan pua kumbu.
- Rujuk laman Kraftangan Malaysia dan Jabatan Muzium Sarawak untuk maklumat rasmi tentang adiguru dan nilai tradisi kain ini.

## Sources

- Adiguru Kraf — Puan Bangie a/k Embol — https://kraftangan.gov.my/info/adiguru-kraf/puan-bangie-a-k-embol (Perbadanan Kemajuan Kraftangan Malaysia)
- The Traditional Values and Functions of Pua Kumbu — https://museum.sarawak.gov.my/web/subpage/webpage_view/904 (Jabatan Muzium Sarawak (Sarawak Museum Department))
- Pua Kumbu (Sarawak) — https://encyclocraftsapr.com/pua-kumbu-sarawak/ (Encyclopedia of Crafts in WCC-Asia Pacific Region (EC-APR))
- For 34 years, this Malaysian master weaver has carried on the pua kumbu tradition — https://www.thestar.com.my/lifestyle/living/2024/09/13/this-malaysian-carries-on-her-family-tradition-as-the-master-weaver-of-pua-kumbu (The Star)

---
Source of truth: https://github.com/negaraku-md/NegaraKu.md
License: CC BY-SA 4.0