Orang Asli: Masyarakat Peribumi Semenanjung, Tiga Kumpulan Utama dan Peranan JAKOA

Jauh sebelum nama Malaysia wujud pada peta, sudah ada masyarakat yang mendiami hutan, tanah tinggi dan pesisir Semenanjung. Hari ini mereka dikenali secara kolektif sebagai Orang Asli — istilah bahasa Melayu yang bermaksud “manusia asal” atau “penduduk asal”.

Namun di sebalik satu istilah itu terkandung kepelbagaian yang luas: bahasa yang berlainan, cara hidup yang berbeza, dan sejarah penempatan yang tersendiri. Rencana ini menerangkan tiga perkara secara deskriptif — siapa Orang Asli dari segi undang-undang, bagaimana mereka dikelaskan secara rasmi, dan agensi Kerajaan yang bertanggungjawab terhadap hal ehwal mereka.

Siapa Orang Asli dari segi undang-undang

Dari segi geografi, Orang Asli merujuk masyarakat peribumi Semenanjung Malaysia. Peribumi di Sabah dan Sarawak tidak dikelaskan sebagai Orang Asli; mereka dikelaskan secara berasingan sebagai bumiputera negeri masing-masing. Menurut data rasmi JAKOA, tiada penempatan Orang Asli dicatatkan di Pulau Pinang, Perlis dan Wilayah Persekutuan.

Status seseorang sebagai Orang Asli bukan sekadar istilah budaya — ia ditakrifkan dalam undang-undang. Seksyen 3 Akta Orang Asli 1954 (Akta 134) menetapkan siapa yang dikira sebagai Orang Asli. Takrifan itu mengaitkan tiga unsur:

• keturunan — seseorang yang bapanya merupakan anggota sesuatu kumpulan etnik Orang Asli;
• bahasa — yang menuturkan bahasa Orang Asli; dan
• cara hidup — yang lazimnya mengikut cara hidup, adat dan kepercayaan Orang Asli.

Akta yang sama juga meliputi keadaan seperti anak angkat yang dibesarkan sebagai Orang Asli. Yang penting, Seksyen 3 memperuntukkan bahawa apa-apa persoalan sama ada seseorang itu Orang Asli atau tidak hendaklah diputuskan oleh Menteri. Dengan kata lain, status ini mempunyai kedudukan undang-undang yang jelas, bukan sekadar pengenalan diri.

Tiga kumpulan utama dan 18 suku kaum

Jabatan Kemajuan Orang Asli mengelaskan masyarakat Orang Asli kepada tiga kumpulan etnik utama — Negrito, Senoi dan Melayu-Proto. Setiap kumpulan mengandungi enam suku kaum, menjadikan jumlah keseluruhan 18 suku kaum.

Pengelasan ini ialah kategori rasmi yang digunakan JAKOA:

Kumpulan utama	Suku kaum
Negrito	Kensiu, Kintak, Lanoh, Jahai, Mendriq, Bateq
Senoi	Che Wong, Mah Meri, Jah Hut, Semoq Beri, Semai, Temiar
Melayu-Proto	Temuan, Semelai, Jakun, Kuala, Kanaq, Seletar

Setiap kumpulan mempunyai ciri penempatan dan sejarah yang tersendiri, seperti yang diperihalkan oleh JAKOA:

• Negrito sering disebut sebagai antara penduduk terawal di Semenanjung, dengan kelompok kecil yang tersebar terutamanya di kawasan utara.
• Senoi merupakan kumpulan yang paling ramai. Menurut JAKOA, Semai ialah suku kaum Orang Asli yang paling besar bilangannya — banci tahun 1993 mencatatkan lebih 42,000 orang — dengan penempatan di sepanjang Banjaran Titiwangsa merangkumi Perak dan Pahang.
• Melayu-Proto merangkumi suku kaum yang mendiami kawasan tengah dan selatan Semenanjung. Antara suku kaum ini, JAKOA mencatatkan Kanaq sebagai antara yang paling kecil bilangannya.

Setiap suku kaum ini menuturkan bahasa atau dialek yang berbeza. Kepelbagaian bahasa ini sebahagian daripada gambaran lebih luas tentang bahasa-bahasa yang dituturkan di Malaysia.

Di mana mereka tinggal

Penempatan Orang Asli tidak sekata di seluruh Semenanjung. Papan pemuka data rasmi JAKOA di portal data.gov.my mencatatkan taburan penduduk Orang Asli mengikut negeri seperti berikut (tarikh data 24 Jun 2023):

Negeri	Penduduk Orang Asli
Pahang	78,615
Perak	61,225
Selangor	20,961
Kelantan	17,487
Johor	15,825
Negeri Sembilan	12,221
Melaka	1,833
Terengganu	1,072
Kedah	336

Berdasarkan angka negeri ini, jumlah keseluruhan yang dicatatkan dalam papan pemuka itu ialah kira-kira 209,575 orang. Dua negeri — Pahang dan Perak — menyumbang lebih separuh daripada jumlah tersebut. Gambaran ini melengkapkan komposisi penduduk Malaysia secara keseluruhan.

JAKOA: agensi yang bertanggungjawab

Agensi Kerajaan yang dipertanggungjawabkan terhadap hal ehwal Orang Asli ialah Jabatan Kemajuan Orang Asli (JAKOA), yang kini berada di bawah Kementerian Kemajuan Desa dan Wilayah.

Pentadbiran hal ehwal Orang Asli mempunyai sejarah yang panjang. Menurut catatan JAKOA:

• 1939 — Kerajaan Negeri Perak menguatkuasakan enakmen berkaitan puak-puak Orang Asli, dengan melantik seorang pegawai yang bertindak sebagai “Pelindung Orang Asli”.
• 1954 — Jabatan Orang Asli (JOA) ditubuhkan di bawah Ordinan Orang Asli, sebagai jabatan khusus bagi masyarakat ini.
• 15 Januari 2011 — nama jabatan ditukar daripada Jabatan Hal Ehwal Orang Asli (JHEOA) kepada Jabatan Kemajuan Orang Asli (JAKOA), sejajar dengan peranan yang diperluas ke arah pembangunan masyarakat.

JAKOA menyatakan tujuan asas penubuhannya adalah untuk melindungi Orang Asli dan cara hidup mereka daripada kepesatan pembangunan dan eksploitasi pihak luar, di samping menyediakan kemudahan serta bantuan dalam bidang pendidikan, kesihatan dan pembangunan sosioekonomi.

Perlindungan di bawah Perlembagaan

Kedudukan Orang Asli turut disentuh dalam Perlembagaan Persekutuan.

Perkara 8 menetapkan prinsip kesamarataan di sisi undang-undang. Perkara 8(5)(c) memperuntukkan bahawa peruntukan kesamarataan itu tidak menghalang apa-apa peruntukan bagi perlindungan, kesejahteraan atau pemajuan orang asli di Semenanjung Tanah Melayu — termasuk perizaban tanah — atau perizaban jawatan dalam perkhidmatan awam bagi mereka dalam kadar yang munasabah.

Selain itu, Jadual Kesembilan Perlembagaan meletakkan “kebajikan orang asli” (welfare of the aborigines) dalam Senarai Persekutuan. Ini bermakna hal ehwal kebajikan Orang Asli merupakan tanggungjawab Kerajaan Persekutuan, dan bukan perkara negeri. Kerangka ini menjelaskan mengapa sebuah jabatan Persekutuan seperti JAKOA, dan bukan jabatan negeri, mentadbir hal ehwal Orang Asli. Peruntukan ini sebahagian daripada struktur yang lebih luas dalam Perlembagaan Persekutuan.

Kesilapan fahaman yang lazim

“Orang Asli, Melayu dan bumiputera semuanya sama.” Ketiga-tiganya berkait tetapi bukan istilah yang sama. Orang Asli ialah kategori khusus bagi masyarakat peribumi Semenanjung dengan takrifan undang-undangnya sendiri di bawah Akta 134, berasingan daripada takrif “Melayu” dalam Perkara 160 Perlembagaan dan daripada kategori peribumi Sabah dan Sarawak.

“Orang Asli satu suku sahaja.” Sebaliknya, JAKOA mengelaskan Orang Asli kepada tiga kumpulan utama yang merangkumi 18 suku kaum, masing-masing dengan bahasa dan budaya tersendiri.

“Orang Asli terdapat di seluruh Malaysia, termasuk Sabah dan Sarawak.” Dari segi rasmi, istilah Orang Asli merujuk masyarakat peribumi Semenanjung sahaja. Peribumi Sabah dan Sarawak dikelaskan secara berasingan.

Apa yang seterusnya

Untuk memahami tempat Orang Asli dalam gambaran penduduk negara secara keseluruhan, lihat komposisi penduduk Malaysia. Untuk kepelbagaian bahasa yang turut merangkumi bahasa-bahasa Orang Asli, lihat bahasa yang dituturkan di Malaysia. Dan untuk kerangka perlembagaan yang mendasari perlindungan mereka, lihat Perlembagaan Persekutuan.

---

Rencana ini diklasifikasikan sebagai kandungan sensitif (3R+1: kaum) di bawah dasar editorial NegaraKu.md kerana subjeknya menyentuh masyarakat peribumi dan pengelasan etnik. Ia ditulis untuk kekal deskriptif — melaporkan apa yang diperuntukkan dan dicatatkan oleh sumber rasmi, tanpa menilai atau mentafsir dasar — dan dipegang sebagai draf sementara menunggu semakan manusia.