Daftar Warisan Kebangsaan di bawah Akta Warisan Kebangsaan 2005

Sebuah rumah kedai berusia seabad di George Town, sebilah keris, sebuah tarian istana, dan seorang pembuat songket yang masih hidup — keempat-empatnya boleh menyandang gelaran undang-undang yang sama di Malaysia: Warisan Kebangsaan. Yang mengikat mereka bukan senarai UNESCO, tetapi sebuah daftar domestik yang jarang disebut namanya: Daftar Warisan Kebangsaan.

Daftar ini lahir daripada Akta Warisan Kebangsaan 2005 (Akta 645), yang mendapat perkenan diraja pada 30 Disember 2005 dan diwartakan sehari kemudian. Ia menggantikan undang-undang lama seperti Akta Benda Purba 1976 dan menyatukan pemuliharaan warisan negara di bawah satu jentera pentadbiran — Jabatan Warisan Negara (JWN) dan seorang Pesuruhjaya Warisan.

Apa itu Daftar Warisan Kebangsaan?

Seksyen 23 Akta 645 mengarahkan Pesuruhjaya Warisan supaya “menubuh dan menyelenggara suatu daftar yang dikenali sebagai Daftar Warisan Kebangsaan” yang mengandungi senarai item warisan yang didaftarkan di bawah Akta itu. Daftar ini bukan simpanan tertutup: seksyen 23 turut mewajibkan Pesuruhjaya membukanya untuk pemeriksaan awam, dan sesiapa boleh memeriksa atau membuat salinan daripadanya dengan membayar fi yang ditetapkan.

Yang penting difahami: “masuk daftar” dan “diisytiharkan sebagai Warisan Kebangsaan” ialah dua peringkat berbeza. Sesuatu tapak atau objek boleh didaftarkan di bawah Akta ini; hanya sebahagian daripadanya kemudian diangkat oleh Menteri menjadi Warisan Kebangsaan melalui warta rasmi.

Apakah kategori warisan yang boleh diwartakan?

Akta 645 mengiktiraf beberapa kategori warisan, masing-masing dengan pintu masuknya sendiri di dalam undang-undang.

Kategori	Definisi ringkas	Peruntukan Akta 645
Tapak warisan (heritage site)	Mana-mana tapak yang mempunyai kepentingan warisan semula jadi atau budaya — termasuk bangunan, monumen dan landskap	Seksyen 24
Objek warisan (heritage object)	Objek yang diisytiharkan oleh Pesuruhjaya atau didaftarkan atas permohonan	Seksyen 49, 51
Warisan kebudayaan bawah air	Bangkai kapal dan struktur tenggelam bernilai warisan	Seksyen 61–66
Warisan Kebangsaan	Tapak, objek, warisan bawah air atau tokoh hidup yang diisytiharkan oleh Menteri	Seksyen 67

Definisi “warisan semula jadi” dalam Akta ini luas — ia meliputi ciri fizikal seperti gunung, sungai, formasi batuan dan pantai yang bernilai luar biasa dari sudut alam semula jadi, sains atau sejarah. “Warisan kebudayaan tidak ketara” pula meliputi bahasa, sebutan lingual, lagu rakyat, puisi, tarian, teater dan seni mempertahankan diri.

Bagaimana sesuatu menjadi Warisan Kebangsaan?

Proses itu bergerak daripada pendaftaran teknikal kepada pengisytiharan menteri:

1. Pencalonan. Di bawah seksyen 68, mana-mana orang boleh mencalonkan warisan semula jadi, warisan kebudayaan ketara atau tidak ketara, tokoh hidup, atau warisan bawah air menggunakan borang yang ditetapkan.
2. Penilaian. Bahagian Daftar Warisan menjalankan penyelidikan dan penilaian melalui Cawangan Pewartaan untuk menimbang kepentingan dan keaslian item itu.
3. Syor. Sebuah Jawatankuasa Pakar mengesyorkan item kepada Pesuruhjaya Warisan, yang seterusnya boleh mencadangkannya kepada Menteri.
4. Pengisytiharan. Di bawah seksyen 67(1), Menteri “boleh, melalui perintah yang disiarkan dalam Warta, mengisytiharkan” tapak, objek, warisan bawah air yang tersenarai, atau mana-mana orang hidup sebagai Warisan Kebangsaan.
5. Penyenaraian. Seksyen 71 mengarahkan Pesuruhjaya menyenaraikan Warisan Kebangsaan yang telah diisytiharkan itu ke dalam Daftar.

Dalam membuat pengisytiharan, seksyen 67(2) menggariskan sembilan pertimbangan — antaranya kepentingan sejarah, ciri estetik, inovasi saintifik, hubungan sosial atau budaya, kepelbagaian, serta kejarangan atau keunikan warisan itu. Jika tapak berada di tanah Negeri, Menteri mesti berunding dengan Pihak Berkuasa Negeri (seksyen 67(3)); jika tanah milik persendirian, pemilik mesti diberitahu sekurang-kurangnya 30 hari lebih awal (seksyen 67(4)).

Warisan Kebangsaan Orang Hidup (WAKOH): warisan yang bernyawa

Antara ciri paling tersendiri Akta 645 ialah keupayaannya mengisytiharkan seorang manusia sebagai warisan. Seksyen 67 secara jelas membenarkan “mana-mana orang hidup” diisytiharkan sebagai Warisan Kebangsaan — dikenali sebagai Warisan Kebangsaan Orang Hidup (WAKOH).

Ini biasanya melibatkan tokoh yang menyimpan kepakaran warisan yang terancam pupus: pembuat songket, tukang tenun, tok dalang wayang kulit, pemain alat muzik tradisional dan sebagainya. Menurut laporan The Rakyat Post pada 2021, lebih 20 individu telah menerima pengiktirafan istimewa ini atas sumbangan mereka dalam bidang seni dan budaya. Objektifnya bukan sekadar penghormatan, tetapi memastikan ilmu tokoh itu terpelihara dan diwariskan.

Apakah contoh sebenar dalam Daftar?

Kandungan Daftar tersebar merentasi beberapa agensi. Jabatan Muzium Malaysia melaporkan bahawa 20 koleksi artifak dalam simpanannya telah diwartakan sebagai Objek Warisan Kebangsaan — 3 koleksi kategori arkeologi, 16 kategori etnologi dan satu kategori spesimen, dengan 18 daripadanya telah didigitalkan.

Bagi warisan tidak ketara, senarai Jabatan Warisan Negara merangkumi item seperti tarian Sape masyarakat Sarawak, adat Petudui masyarakat Melanau, dan Sogit masyarakat Kadazan — mencerminkan sifat rentas etnik Daftar ini. Objek terkenal seperti Batu Bersurat Terengganu, batu prasasti Jawi yang bertarikh sekitar 1303 dan kini disimpan di Muzium Negeri Terengganu, adalah antara harta yang dijaga sebagai warisan negara.

Apakah kesan undang-undang selepas diwartakan?

Status warisan membawa gigi undang-undang. Di bawah seksyen 112, tiada sesiapa boleh menggali, meruntuh, mengubah suai atau merosakkan tapak warisan tanpa kebenaran bertulis Pesuruhjaya. Kesalahan di bawah seksyen 112(2) boleh dihukum penjara sehingga lima tahun, atau denda sehingga RM50,000, atau kedua-duanya — dan mahkamah boleh memerintahkan pampasan tambahan bersamaan nilai objek yang dirosakkan.

Bagi Warisan Kebangsaan, pemilikan pula dikawal: pemilik boleh terus menyimpan harta itu (seksyen 69), tetapi pertukaran pemilikan hanya melalui pewarisan atau jualan dengan kelulusan Pesuruhjaya, yang mesti diberi keutamaan untuk membeli (seksyen 70).

Bagaimana ia berbeza daripada senarai UNESCO?

Ini kekeliruan yang paling lazim. Daftar Warisan Kebangsaan ialah instrumen domestik di bawah undang-undang Malaysia, diuruskan oleh Jabatan Warisan Negara. Senarai Warisan Dunia UNESCO pula ialah pengiktirafan antarabangsa di bawah konvensyen UNESCO, dinilai oleh badan antarabangsa.

Kedua-duanya boleh bertindih tetapi tidak saling automatik. Sesebuah tapak boleh berada dalam Daftar Warisan Kebangsaan tanpa pernah masuk senarai UNESCO, dan pencalonan ke UNESCO lazimnya bermula dengan perlindungan domestik terlebih dahulu. Ringkasnya: Warisan Kebangsaan mengukur nilai kepada Malaysia; Warisan Dunia mengukur nilai sejagat kepada manusia.

What’s next

• Ingin memeriksa Daftar? Seksyen 23 memberi anda hak memeriksa Daftar Warisan Kebangsaan dan membuat salinan dengan membayar fi yang ditetapkan; hubungi Jabatan Warisan Negara.
• Ingin mencalonkan warisan atau tokoh? Dapatkan borang pencalonan seksyen 68 daripada Bahagian Daftar Warisan, JWN, dan sediakan bukti kepentingan sejarah atau budaya yang menyokong sembilan pertimbangan seksyen 67(2).
• Pemilik bangunan bersejarah? Semak sama ada harta anda berada dalam kawasan pemuliharaan atau tapak warisan sebelum sebarang kerja pembinaan — kebenaran bertulis Pesuruhjaya diperlukan di bawah seksyen 112.
• Untuk teks penuh undang-undang, rujuk Akta Warisan Kebangsaan 2005 (Akta 645) yang diterbitkan oleh Pesuruhjaya Penyemak Undang-Undang Malaysia.