Industri Filem Malaysia

Pada 1955, seorang bekas budak clapper dan pemegang kamera pembantu di sebuah studio di No. 8 Jalan Ampas, Singapura, duduk di kerusi pengarah buat kali pertama pada usia 26 tahun. Filem itu Penarek Becha. Namanya P. Ramlee. Kisah industri filem Malaysia bermula bukan di Kuala Lumpur, tetapi di sebuah studio Singapura yang dimiliki dua bersaudara dari Shanghai — dan ia belum pun berhenti bergerak sejak itu.

Di manakah semuanya bermula?

Zaman keemasan sinema Melayu berpusat di satu tempat: studio Malay Film Productions (MFP) milik Shaw di No. 8 Jalan Ampas. Menurut rekod Shaw Organisation, studio itu dibuka semula pada 1947 untuk menghasilkan filem Melayu, dan menjadi jentera utama era yang kemudian digelar “Golden Age of Malay Cinema”.

Ke dalam studio itulah, pada 9 Ogos 1948, masuk seorang pemuda Pulau Pinang berusia 19 tahun sebagai penyanyi latar untuk filem Chinta. Menurut BiblioAsia, terbitan Lembaga Perpustakaan Negara Singapura, P. Ramlee mula-mula sekadar pemuzik, tetapi bakatnya merebak ke penulisan lagu, lakonan, penulisan skrip dan akhirnya arahan. Sepanjang kira-kira 16 tahun di Singapura, beliau berlakon dalam 42 filem dan mengarah 17 filem.

Antara mercu tandanya: Bakti (1950), kali pertama beliau menyanyi dengan suaranya sendiri; Penarek Becha (1955), debut arahannya; dan Hang Tuah (1956), yang menurut BiblioAsia merupakan filem Melayu pertama dirakam sepenuhnya dalam warna (Eastmancolor). Siri komedi Bujang Lapok bermula pada 1957.

Mengapa industri berpindah ke Kuala Lumpur — dan bagaimana FINAS lahir?

Era Jalan Ampas tidak kekal. Menurut BiblioAsia, P. Ramlee meninggalkan Singapura pada April 1964 untuk menyertai Merdeka Film Productions di Kuala Lumpur, dan pihak studio mengadakan majlis perpisahan buatnya. Shaw Organisation mencatatkan studio itu berhenti beroperasi sekitar tahun 1960-an apabila pusat graviti industri berpindah ke tanah besar.

Perpindahan itu menandakan peralihan besar: industri yang lahir di Singapura kini berpusat di Malaysia — tetapi tanpa institusi negara yang menyokongnya. Itu berubah pada dekad 1980-an.

Hari ini, tulang belakang kawal selia industri ialah FINAS (Perbadanan Kemajuan Filem Nasional Malaysia), yang beroperasi di bawah Akta Perbadanan Kemajuan Filem Nasional Malaysia 1981. Menurut laporan Malay Mail, akta 1981 itu kini dikawal selia oleh Kementerian Komunikasi, dan Menteri Komunikasi Fahmi Fadzil menyebut pindaan kepada akta tersebut serta kebajikan pekerja industri filem sebagai antara keutamaan utama kementerian.

Garis masa ringkas

Tahun	Peristiwa
1947	Shaw membuka semula studio Malay Film Productions di No. 8 Jalan Ampas, Singapura
1948	P. Ramlee menyertai studio itu (9 Ogos) sebagai penyanyi latar
1955	Penarek Becha — debut arahan P. Ramlee
1964	P. Ramlee berpindah ke Kuala Lumpur (April) menyertai Merdeka Film Productions
1981	Akta Perbadanan Kemajuan Filem Nasional Malaysia 1981 — asas FINAS
2004	Da Huang Pictures ditubuhkan — nadi gelombang sinema bebas
2022	Mat Kilau menjadi filem Malaysia terlaris sepanjang zaman
2023	Tiger Stripes memenangi Grand Prix Semaine de la Critique di Cannes

Adakah filem tempatan menjual tiket?

Untuk satu tempoh yang panjang, jawapannya diragui. Kemudian datang Syamsul Yusof.

Filem epik sejarahnya Mat Kilau: Kebangkitan Pahlawan dikeluarkan pada penghujung Jun 2022 dan pecah rekod dengan segera. Menurut NME, filem itu mengutip RM23.3 juta pada minggu pembukaan sahaja — melepasi filem-filem Hollywood besar seperti Minions: The Rise of Gru, Jurassic World: Dominion dan Top Gun: Maverick di pawagam tempatan. Dalam 13 hari, kutipannya mencecah RM51.8 juta, menjadikannya filem Malaysia terlaris sepanjang zaman.

Rekod yang dipecahkan itu pun milik Syamsul Yusof sendiri: filem seram Munafik 2 (2018), yang mengutip RM48 juta. Dengan kata lain, dua rekod box office tertinggi negara pada masa itu diarah oleh orang yang sama.

Kejayaan itu menunjukkan sesuatu yang penting tentang pasaran Malaysia: apabila sebuah filem tempatan mengena, ia boleh mengatasi blockbuster antarabangsa di gawang sendiri. Tetapi ia juga tidak mewakili keseluruhan industri — di sebalik segelintir filem terlaris, kebanyakan filem tempatan bersaing untuk penonton yang jauh lebih kecil.

Di manakah sinema bebas dan berbilang bahasa?

Di sebelah arus perdana wujud aliran yang lebih senyap tetapi diiktiraf antarabangsa: sinema bebas.

Ia sering digelar “Malaysian New Wave”, gelombang pembikin filem bebas yang muncul pada awal 2000-an. Salah satu nadinya ialah Da Huang Pictures, yang menurut Asian Movie Pulse ditubuhkan pada 2004 oleh Tan Chui Mui, Amir Muhammad, James Lee dan Liew Seng Tat. Filem sulung Tan, Love Conquers All, memenangi Anugerah New Currents dan anugerah FIPRESCI di Festival Filem Antarabangsa Busan 2006, serta Anugerah Tiger di Festival Filem Antarabangsa Rotterdam ke-36. Filem kemudiannya, Barbarian Invasion, memenangi Anugerah Juri di Festival Filem Shanghai.

Gerakan ini membawa suara berbilang bahasa dan berbilang etnik ke skrin — sesuatu yang sukar dijumpai dalam arus perdana. Kemuncaknya setakat ini datang pada 2023: Tiger Stripes, arahan Amanda Nell Eu, sebuah filem seram tubuh (body horror) berbahasa Melayu tentang seorang gadis 12 tahun yang mendapati tubuhnya berubah dengan menakutkan. Menurut Free Malaysia Today, filem itu memenangi Grand Prix Semaine de la Critique (Critics’ Week) di Cannes pada 26 Mei 2023 — filem Malaysia pertama, dan filem Asia Tenggara pertama, yang memenangi anugerah utama di bahagian tersebut.

Sebesar mana industri ini sekarang?

Industri hari ini bukan sekadar filem tempatan — ia juga hab pengeluaran serantau.

Menurut laporan Malay Mail yang memetik Timbalan Menteri Komunikasi Teo Nie Ching:

• Melalui insentif Film in Malaysia Incentive (FIMI), industri menarik kira-kira RM2.75 bilion pelaburan asing antara 2013 hingga 2025, mewujudkan lebih kurang 31,050 peluang pekerjaan — kebanyakannya membabitkan tenaga kerja teknikal, animator dan kakitangan pasca-pengeluaran.
• Sumber pelaburan utama datang dari Amerika Syarikat, China, India dan Australia.
• Kutipan box office disebut mencecah RM180.7 juta pada 2023 dan RM244 juta pada 2024.

Antara filem tempatan yang mendapat sambutan antarabangsa yang dirujuk termasuk Abang Adik, Mechamato dan Ejen Ali The Movie 2, sementara produksi asing seperti siri Transformers turut merakam adegan di Malaysia.

Tiga industri dalam satu

Yang muncul daripada semua ini bukanlah satu industri, tetapi tiga yang bertindih dalam ruang yang sama:

• Arus perdana berbahasa Melayu — dipacu box office, dengan pemenang seperti Mat Kilau dan Munafik 2.
• Sinema bebas dan berfestival — bermodal kecil tetapi bergema di luar negara, daripada Da Huang Pictures hingga Tiger Stripes.
• Perkhidmatan pengeluaran — pelaburan asing dan kerja teknikal yang menyokong industri global.

Ketiga-tiganya berkongsi satu pengawal selia (FINAS), satu warisan (era Jalan Ampas), tetapi ekonomi dan penonton yang amat berbeza.

What’s next

• Rujuk laman FINAS dan Akta Perbadanan Kemajuan Filem Nasional Malaysia 1981 untuk struktur kawal selia rasmi, Skim Wajib Tayang dan data box office terkini.
• Baca Bahasa Melayu untuk memahami bahasa yang menjadi teras kebanyakan filem arus perdana negara.
• Lihat Mak Yong untuk contoh seni persembahan tradisional yang turut membentuk imaginasi naratif Melayu di skrin.
• Ikuti kerjaya pembikin filem seperti Amanda Nell Eu dan Tan Chui Mui untuk memahami arah sinema bebas Malaysia yang seterusnya.