Mak Yong: Teater Tarian Kelantan yang Bermula dengan Sebuah Rebab

Bunyi pertama bukan datang daripada pelakon. Ia datang daripada sekeping kayu berbentuk buah pear dengan tiga utas tali — rebab — yang digesek perlahan di tepi pentas kayu terbuka. Penonton duduk di tiga sisi. Bumbungnya daun palma. Dan sebelum sepatah dialog dilafazkan, seorang puteri sudah membongkokkan badan ke arah alat muzik itu dalam satu tarian yang namanya sendiri sudah menjelaskan segalanya: Mengadap Rebab.

Itulah pembukaan Mak Yong, bentuk teater tarian tradisional Melayu yang berpusat di Kelantan dan kini tersenarai dalam daftar warisan budaya tidak ketara UNESCO.

Bukan tarian, bukan drama — kedua-duanya sekali

Kesilapan paling biasa tentang Mak Yong ialah cuba meletakkannya dalam satu kotak. UNESCO menerangkannya sebagai tradisi teater purba yang menggabungkan lakonan, muzik vokal dan instrumental, gerak isyarat serta kostum yang rumit. Rekod pemetaan budaya JKKN menyenaraikan enam unsur sekali gus: tarian, muzik, drama, nyanyian, ritual dan komedi.

Kesemuanya berlaku dalam persembahan yang sama, kadangkala dalam babak yang sama. Seorang watak boleh menyanyi, kemudian menari, kemudian bertukar kepada dialog jenaka spontan dengan pelawak — tanpa skrip tetap, kerana sebahagian besar monolog dan dialognya bersifat improvisasi di atas rangka cerita yang sudah diketahui.

Menurut UNESCO, satu cerita boleh dipentaskan beberapa malam berturut-turut, dengan persembahan kira-kira tiga jam setiap malam. Ia direka untuk penonton yang mempunyai masa, bukan untuk slot dua minit.

Susunan sebuah persembahan

Persembahan Mak Yong tidak bermula terus dengan cerita. Rekod JKKN merakamkan urutan pembukaan yang tetap:

Peringkat	Apa yang berlaku
Bertabuh	Pukulan alat muzik untuk memanggil dan menyediakan penonton
San Gendang	Pelakon memasuki pentas
Lagu Mengadap Rebab	Tarian dan nyanyian mengadap pemain rebab
Lagu-lagu seterusnya	Peralihan ke arah pembukaan naratif
Cerita	Babak utama bermula

Susunan ini menjelaskan kedudukan rebab dalam Mak Yong. Alat itu bukan sekadar iringan; ia titik rujukan yang diadap oleh pelakon sebelum cerita dibenarkan bermula. Dalam rekod JKKN, pemain rebab ialah ketua kumpulan, dikenali sebagai Tok Minduk.

Orkestra kecil, bunyi yang sukar dikelirukan

UNESCO menyenaraikan tiga alat teras:

• Rebab — alat gesek tiga tali
• Gendang — sepasang gendang dua muka
• Tetawak — gong bertombol yang digantung

Rekod JKKN menambah bahawa susunan asasnya ialah rebab, gendang ibu dan anak serta gong, manakala persembahan yang lebih lengkap turut menggunakan canang, kesi, geduk, gedombak dan serunai. Serunai memberikan nada tinggi dan bergetar yang membentuk suasana dramatik dalam babak tertentu.

Bandingkan ini dengan wayang kulit, yang juga berpusat di Kelantan dan turut menggunakan gong, gendang dan serunai — tetapi tanpa rebab, dan dengan seorang dalang tunggal menggantikan seluruh kumpulan pelakon.

Watak yang berulang dari cerita ke cerita

Mak Yong menggunakan set watak stok. JKKN dan Jabatan Warisan Negara merakamkan antaranya:

• Pak Yong — raja atau pemerintah
• Pak Yong Muda — putera, wira cerita
• Puteri Mak Yong — watak wanita utama
• Dayang / Inang — pengiring
• Peran — pelawak, pembantu
• Tok Wak, Betara Guru, Gergasi — watak orang tua, dewa dan raksasa

Satu konvensyen yang menonjol: UNESCO mencatatkan bahawa kebanyakan watak dilakonkan oleh wanita. Rekod JKKN menyatakan perkara yang sama secara lebih khusus — secara tradisi, pelakon wanita membawakan semua watak kecuali watak pelawak dan pengiring tertentu. Ini bermakna watak raja dan putera pun dibawakan oleh pelakon wanita.

Ceritanya diambil daripada mitos, legenda dan hikayat klasik yang dipenuhi watak diraja, dewa-dewi dan pelawak. Jabatan Warisan Negara menyebut antara 10 hingga 15 cerita utama; rekod pemetaan budaya JKKN menyebut dua belas cerita lengkap, termasuk Dewa Muda, Raja Tangkai Hati dan Gading Bertimang.

Angka itu memang berbeza antara dua sumber rasmi. Kami senaraikan kedua-duanya dan tidak memilih satu, kerana tiada asas rasmi untuk menolak yang lain.

Dari istana ke kampung

Rekod JKKN menjejaki asal usul Mak Yong lebih 200 tahun ke belakang, bermula di istana Yala dalam kerajaan Patani sebelum merebak ke Kelantan dan seterusnya. Jabatan Warisan Negara turut menyifatkannya sebagai tradisi istana pada awalnya sebelum berkembang menjadi hiburan masyarakat luar bandar sekitar tahun 1920-an.

Peralihan itu, menurut rekod JKKN, berlaku apabila naungan golongan bangsawan berkurangan — satu perubahan yang dikaitkan dengan kesan banjir 1926. Apabila naungan istana surut, Mak Yong bergerak ke halaman kampung.

UNESCO turut mencatatkan bahawa Mak Yong dipersembahkan sebagai hiburan dan juga untuk tujuan ritual yang berkaitan amalan penyembuhan, dan bahawa bentuk seni ini mendahului pengislaman rantau berkenaan.

Bagaimana pengiktirafan UNESCO berlaku

Ramai menyebut “2005” dan ramai juga menyebut “2008”. Kedua-duanya betul, dan ia merujuk dua peristiwa berbeza.

Tahun	Apa yang berlaku
2005	Mak Yong diisytiharkan Masterpiece of the Oral and Intangible Heritage of Humanity dalam pengisytiharan ketiga UNESCO
4 November 2008	Kesemua 90 Masterpiece daripada tiga pengisytiharan (2001, 2003, 2005) dimasukkan ke dalam Senarai Perwakilan Warisan Budaya Tidak Ketara Kemanusiaan

Program Masterpiece ditamatkan selepas Konvensyen 2003 berkuat kuasa — di bawah Perkara 31.3 Konvensyen, tiada lagi pengisytiharan Masterpiece dibuat, dan pengiktirafan seterusnya dibuat melalui prosedur penyenaraian Konvensyen. Fail nominasi Mak Yong dalam sistem UNESCO membawa nombor 00167, di bawah Malaysia.

Status persembahan

Bahagian ini dinyatakan secara fakta sahaja.

Persembahan awam Mak Yong di Kelantan dihadkan di bawah enakmen kawalan hiburan dan tempat hiburan yang diluluskan Dewan Undangan Negeri Kelantan pada 1998, bersama beberapa bentuk seni tradisional lain termasuk wayang kulit, menora dan main puteri.

Pada 25 September 2019, Timbalan Menteri Besar Kelantan Datuk Mohd Amar Nik Abdullah mengumumkan bahawa sekatan ke atas Mak Yong ditarik balik, tertakluk kepada syarat yang ditetapkan kerajaan negeri: persembahan mesti mematuhi kehendak syariah, tiada unsur pemujaan, dan pelaku mesti menutup aurat. Kerajaan negeri dan jabatan agama negeri menyatakan pemantauan akan diteruskan bagi memastikan pematuhan syarat tersebut.

NegaraKu.md tidak membuat penilaian ke atas dasar tersebut. Yang direkodkan di sini ialah apa yang berlaku, bila, dan siapa yang mengumumkannya.

Kesilapan biasa

“Mak Yong ialah tarian.” Ia teater tarian. Tarian hanya satu daripada enam unsur; naratif, nyanyian dan lakonan improvisasi sama pentingnya.

“Mak Yong disenaraikan UNESCO pada 2005.” Ia diisytiharkan Masterpiece pada 2005. Kemasukan ke dalam Senarai Perwakilan berlaku pada 4 November 2008, bersama 89 elemen Masterpiece lain di seluruh dunia.

“Mak Yong dan wayang kulit adalah perkara yang sama.” Kedua-duanya berpusat di Kelantan dan berkongsi beberapa alat muzik, tetapi wayang kulit ialah teater bayang-bayang dengan patung kulit dan seorang dalang tunggal, manakala Mak Yong dilakonkan oleh sekumpulan pelakon di atas pentas terbuka.

“Semua watak lelaki dilakonkan lelaki.” Sebaliknya. Secara tradisi, pelakon wanita membawakan hampir semua watak, termasuk Pak Yong dan Pak Yong Muda.

Apa yang mengancam kesinambungannya

UNESCO menyenaraikan risikonya dengan jelas: latihan Mak Yong menuntut bertahun-tahun, dan sedikit sahaja anak muda yang sanggup terikat dengan perantisan seketat itu. Kesannya, menurut UNESCO, ialah repertoir dramatik dan muzikal yang mengecil serta kekurangan pelakon berpengalaman.

Ini masalah yang berbeza daripada masalah pengiktirafan. Sijil UNESCO tidak melatih pemain rebab. Yang melatih pemain rebab ialah seorang Tok Minduk yang masih hidup, dan seorang murid yang sanggup duduk bertahun-tahun.

What’s next

• Baca wayang kulit untuk membandingkan dua bentuk teater tradisional Kelantan yang berkongsi geografi dan sebahagian orkestra.
• Lihat batik untuk contoh warisan budaya Malaysia dalam bentuk kraf, bukan persembahan.
• Rujuk fail elemen UNESCO No. 00167 dan pemetaan budaya JKKN untuk rekod rasmi bentuk, alat muzik dan repertoir.

---

Artikel ini dikelaskan sebagai sensitif (3R+1: agama) di bawah dasar editorial NegaraKu.md kerana ia merekodkan sekatan dan syarat persembahan yang ditetapkan atas alasan keagamaan. Ia ditulis secara deskriptif semata-mata — merekodkan apa yang diputuskan, bila dan oleh siapa, tanpa menilai atau mengulas dasar berkenaan — dan kekal sebagai draf sehingga disemak dan disahkan oleh penyemak manusia.