Joget dan Zapin: Dua Tarian Melayu, Dua Asal Usul yang Berbeza

Dua penari bergerak pantas mengikut rentak gendang — kaki menghentak, tangan menari lembut. Ramai yang menontonnya terus menyebutnya “tarian Melayu” tanpa membezakan yang mana Joget dan yang mana Zapin. Tanya dari mana masing-masing datang, dan jawapannya membawa kita ke dua penjuru dunia: satu daripada geladak kapal dagang Portugis di Melaka, satu lagi daripada kafilah pendakwah Arab dari Hadhramaut.

Joget dan Zapin memang sering dipersembahkan dalam majlis yang sama — perkahwinan, sambutan negeri, majlis rasmi. Tetapi ia bukan variasi antara satu sama lain. Ia dua tradisi yang tumbuh secara berasingan sebelum sama-sama diserap sebagai tarian rakyat Melayu.

Joget: daripada branyo Portugis ke pentas Melaka

Menurut rekod pemetaan budaya JKKN (Jabatan Kebudayaan dan Kesenian Negara), Joget Melaka berakar daripada pengaruh Portugis yang tiba bersama penjajahan Melaka pada abad ke-16. Tarian ini dipercayai berkembang daripada branyo — turut disebut corridinho — sejenis tarian rakyat Portugis, dipadukan dengan unsur tradisional Melayu di pelabuhan yang sesak dengan pedagang pelbagai bangsa itu: irama Eropah dibalut gerak kaki dan jiwa Melayu.

Daripada Melaka, tarian ini merebak dan melahirkan variasi seperti Joget Serampang Laut (Johor) dan Joget Cak Kun Cak, yang turut dipengaruhi unsur Portugis.

Ciri-ciri Joget, menurut rekod JKKN:

• Berpasangan — lelaki dan perempuan bergerak saling mendekat tanpa bersentuhan
• Tempo pantas — asas 2/4, dengan rangkaian 3/8 untuk pergerakan lebih laju
• Gerak kaki diutamakan berbanding gerak tangan
• Alat pengiring: gendang (menetapkan rentak), gambus (melodi) dan rebana (rentak pantas)
• Konteks: majlis perkahwinan, perayaan dan sambutan budaya, biasa tiga hingga empat pasangan penari serentak

Pakaian penari lelaki ialah baju Melayu lengkap, songkok dan sampin; penari perempuan memakai kebaya labuh dengan sanggul atau hiasan bunga.

Zapin: gerak kaki yang dibawa dari Hadhramaut

Zapin berbeza sama sekali titik permulaannya. Jabatan Warisan Negara mencatatkan Zapin sebagai gabungan unsur kesenian Melayu dan Timur Tengah, dibawa masuk ke Semenanjung oleh imigran Arab yang menetap di Johor. Rekod pemetaan budaya JKKN pula meletakkan kemasukannya sekitar abad ke-15 hingga ke-16, dibawa oleh pedagang dan mubaligh dari Tanah Arab — kebanyakannya daripada Hadhramaut, Yaman — dengan turut disebut pengaruh Parsi. Dua sumber rasmi ini tidak sebulat suara tentang abad yang tepat, jadi kami catatkan kedua-duanya tanpa memilih satu.

Fungsi asalnya lebih jelas: hiburan istana dan medium dakwah, cara mubaligh Arab menyampaikan ajaran Islam melalui pergerakan dan lagu. Nama “Zapin” berasal daripada perkataan Arab “zafn,” bermaksud pergerakan kaki pantas mengikut rentak. Dari situ ia berkembang menjadi dua aliran: Zapin Arab, mengekalkan bentuk hampir asal Timur Tengah, dan Zapin Melayu, disesuaikan dengan kehalusan dan kesopanan nilai Melayu Islam. Zapin paling terkenal di Johor, tempat komuniti keturunan Arab turut berperanan mengekalkan tradisi ini.

Ciri-ciri Zapin:

• Asalnya lelaki sahaja — kini disesuaikan untuk kedua-dua jantina
• Gerak kaki pantas, gerak tangan minimal — berbeza daripada Joget yang lebih ekspresif pada bahagian atas badan
• Struktur tiga bahagian: taksim (improvisasi melodi pembuka), ragam dan kopak (gerak utama), ditutup dengan wainab
• Alat pengiring: gambus (melodi utama) dan marwas, gendang kecil sepasang yang membawa rentak “tak” dan “tung” khas Zapin
• Pakaian sopan: baju Melayu, sampin dan songkok bagi lelaki (atau jubah untuk Zapin Arab); baju kurung, kain sarung dan perhiasan seperti rantai dan cucuk sanggul bagi perempuan

Perbandingan ringkas

Aspek	Joget	Zapin
Asal usul	Branyo Portugis, Melaka, abad ke-16	Pedagang/pendakwah Arab dari Hadhramaut
Pusat tradisi	Melaka, merebak ke Johor dan negeri lain	Johor
Jantina asal	Lelaki dan perempuan	Lelaki sahaja (kemudian disesuaikan)
Gerakan utama	Gerak kaki pantas dan ceria, gerak tangan turut aktif	Gerak kaki pantas, gerak tangan minimal dan sopan
Alat muzik teras	Gendang, gambus, rebana	Gambus, marwas
Tempo	2/4 (asas), 3/8 (pantas)	Mengikut rentak gambus dan marwas, dibuka dengan taksim
Fungsi asal	Hiburan sosial dan majlis rakyat	Hiburan istana dan medium dakwah

Satu persamaan menarik: gambus — kecapi bertali yang dibawa masuk daripada tradisi muzik Arab melalui pedagang Islam ke Nusantara — muncul dalam kedua-dua iringan. Bezanya peranan: dalam Joget ia salah satu daripada tiga alat teras; dalam Zapin ia tunjang utama seluruh persembahan.

Kesilapan biasa

“Joget dan Zapin tarian yang sama, cuma nama berbeza.” Salah. Kedua-duanya tarian berasingan dengan asal usul, alat muzik dan struktur gerakan yang berlainan sama sekali.

“Zapin ialah tarian asli Melayu.” Rekod rasmi menunjukkan sebaliknya — Zapin dibawa masuk daripada Timur Tengah, kemudian disesuaikan menjadi Zapin Melayu, satu daripada dua aliran yang wujud sekarang.

“Zapin hanya ditarikan lelaki hari ini.” Bentuk asalnya memang lelaki sahaja, tetapi persembahan Zapin masa kini lazimnya melibatkan kedua-dua jantina.

What’s next

• Baca Mak Yong untuk bentuk teater tarian Melayu yang lain, berpusat di Kelantan dan menggabungkan lakonan dengan muzik rebab.
• Lihat wayang kulit untuk seni persembahan tradisional Melayu yang lain, teater bayang-bayang dengan patung kulit.
• Rujuk songket untuk contoh warisan budaya Melayu dalam bentuk tekstil dan kraf, sering dipakai oleh penari Joget dan Zapin dalam persembahan rasmi.