Tulisan Jawi: Aksara Arab yang Menulis Bahasa Melayu — Sejarah, Sistem dan Kedudukannya Kini

Pada sebuah prasasti batu yang ditemukan di Terengganu, terpahat perkataan-perkataan Melayu — bukan dalam huruf yang kita gunakan hari ini, tetapi dalam aksara Arab yang disesuaikan untuk bunyi bahasa Melayu. Prasasti itu, Batu Bersurat Terengganu, membawa tarikh 702 Hijrah, yang lazimnya dipadankan dengan tahun 1303 Masihi.

Menurut UNESCO, batu itu ialah bukti terawal tulisan Jawi di dunia Melayu Islam di Asia Tenggara. Ia satu tanda bahawa bahasa Melayu sudah pun ditulis, dibaca dan digunakan untuk urusan pemerintahan dalam aksara Jawi lebih tujuh abad yang lalu.

Rencana ini menerangkan tulisan Jawi secara deskriptif: apa itu Jawi, dari mana ia datang, bagaimana sistem tulisannya berfungsi, apa kedudukannya di sisi undang-undang, dan di mana ia digunakan hari ini.

Apa itu tulisan Jawi

Tulisan Jawi ialah sistem tulisan yang menggunakan huruf Arab untuk menulis bahasa Melayu. Ia ditulis dari kanan ke kiri, seperti tulisan Arab.

Perbezaan pentingnya ialah Jawi bukan sekadar tulisan Arab. Ia mengekalkan huruf-huruf Arab, tetapi menambah beberapa huruf baharu untuk bunyi bahasa Melayu yang tiada dalam bahasa Arab. Antara huruf tambahan itu ialah:

Bunyi Melayu	Huruf Jawi
ca	چ
nga	ڠ
pa	ڤ
ga	ݢ
nya	ڽ
va	ۏ

Kaedah ejaan Jawi bahasa Melayu diselaras dan didokumenkan oleh Dewan Bahasa dan Pustaka (DBP) melalui Pedoman Umum Ejaan Jawi Bahasa Melayu, yang menetapkan bentuk huruf, cara menulis, serta kaedah menanda vokal, diftong dan konsonan. Dengan kata lain, sebuah teks dalam tulisan Jawi dibaca sebagai bahasa Melayu — bukan bahasa Arab — walaupun hurufnya sebahagian besarnya huruf Arab.

Dari mana Jawi datang

Perkembangan tulisan Jawi berkait rapat dengan kedatangan Islam ke Kepulauan Melayu. Apabila masyarakat Melayu memeluk Islam, aksara Arab yang dibawa bersama agama itu diserap dan disesuaikan untuk menulis bahasa Melayu, secara beransur-ansur menggantikan tulisan-tulisan awal yang berasal daripada aksara India.

Batu Bersurat Terengganu ialah tanda terawal proses ini yang masih tinggal. Menurut Jabatan Warisan Negara, prasasti yang ditemukan di sekitar Kuala Berang, Terengganu itu memuatkan pengumuman berkaitan hukum, ditulis dalam tulisan Jawi purba. Ciri Jawi awal ini — seperti yang dicatatkan dalam kajian yang diterbitkan oleh DBP — masih belum seragam: banyak huruf tidak bertitik dan penandaan vokal tidak konsisten, berbeza dengan sistem ejaan yang lebih kemas kemudian.

Selepas zaman itu, Jawi berkembang menjadi aksara pentadbiran, persuratan dan keagamaan istana-istana Melayu, termasuk pada zaman Kesultanan Melaka. Surat-menyurat diraja, undang-undang, karya sastera, kitab agama dan catatan sejarah Melayu selama berabad-abad ditulis dalam tulisan Jawi.

Bagaimana sistem tulisan Jawi berfungsi

Beberapa ciri membezakan cara Jawi berfungsi daripada tulisan Rumi yang berasaskan abjad Latin:

• Arah tulisan — Jawi ditulis dan dibaca dari kanan ke kiri.
• Bentuk huruf berubah — seperti tulisan Arab, banyak huruf mempunyai bentuk berbeza bergantung pada kedudukannya (awal, tengah atau akhir perkataan) dan sama ada ia bersambung dengan huruf sebelah.
• Penandaan vokal — vokal Melayu ditandakan menggunakan huruf-huruf tertentu (seperti alif, wau dan ya) mengikut kaedah yang ditetapkan, bukan dengan abjad vokal berasingan seperti a, e, i, o, u dalam Rumi.
• Huruf tambahan Melayu — huruf-huruf yang direka khusus untuk bunyi Melayu, seperti yang disenaraikan di atas, membolehkan Jawi mengeja perkataan Melayu dengan tepat.

Kerana beberapa ciri inilah, sesebuah teks boleh dieja dalam pelbagai bentuk pada zaman awal, sebelum penyeragaman ejaan Jawi diperkemas melalui pedoman rasmi DBP.

Kedudukan Jawi di sisi undang-undang

Kedudukan bahasa Melayu sebagai bahasa kebangsaan ditetapkan dalam Perkara 152 Perlembagaan Persekutuan. Perkara itu menyebut bahawa bahasa kebangsaan hendaklah ditulis dalam tulisan yang diperuntukkan melalui undang-undang oleh Parlimen.

Undang-undang itu ialah Akta Bahasa Kebangsaan 1963/67 (Akta 32). Peruntukan yang menyentuh soal tulisan secara langsung ialah Seksyen 9, yang memperuntukkan:

Tulisan bagi bahasa kebangsaan ialah tulisan Rumi; dengan syarat bahawa ini tidak melarang penggunaan tulisan Melayu, yang lebih dikenali dengan nama tulisan Jawi, bagi bahasa kebangsaan.

Peruntukan ini menetapkan dua perkara sekali gus: tulisan rasmi bagi bahasa kebangsaan ialah Rumi, dan penggunaan tulisan Jawi tidak dilarang. Dari segi undang-undang, kedua-dua tulisan itu wujud berdampingan.

Penggunaan Jawi hari ini

Peralihan tumpuan rasmi kepada tulisan Rumi tidak memadamkan tulisan Jawi. Ia terus digunakan dalam pelbagai konteks:

• Pendidikan Islam — Jawi diajar dalam mata pelajaran Pendidikan Islam di sekolah, dan bahan bacaan mata pelajaran itu banyak menggunakan tulisan Jawi.
• Seni khat dalam kurikulum bahasa — komponen seni tulisan khat diperkenalkan dalam kurikulum Bahasa Melayu sekolah rendah (KSSR) sebagai pengisian seni bahasa, seperti yang terkandung dalam Dokumen Standard Kurikulum dan Pentaksiran (DSKP) terbitan Kementerian Pendidikan Malaysia.
• Keagamaan dan kebudayaan — Jawi digunakan dalam banyak bahan keagamaan, penerbitan tradisional, dan aktiviti kesenian seperti seni khat.
• Warisan dan manuskrip — kajian sejarah, manuskrip Melayu lama dan dokumen warisan negara memerlukan kemahiran membaca Jawi. Batu Bersurat Terengganu sendiri diisytiharkan sebagai Warisan Kebangsaan pada 31 Julai 2009.
• Papan tanda dan lambang rasmi — sesetengah agensi kerajaan, institusi keagamaan dan negeri menggunakan Jawi pada papan tanda, kepala surat atau lambang, di samping tulisan Rumi.

Institusi utama yang menyelaras pembinaan dan pengembangan bahasa Melayu, termasuk aspek tulisan Jawi, ialah Dewan Bahasa dan Pustaka, sebuah badan berkanun di bawah Kerajaan Persekutuan.

Kesilapan fahaman yang lazim

“Tulisan Jawi sama dengan tulisan Arab.” Jawi menggunakan asas huruf Arab, tetapi menambah huruf khusus dan kaedah ejaan tersendiri untuk menulis bahasa Melayu. Teks Jawi dibaca sebagai bahasa Melayu, bukan bahasa Arab.

“Tulisan Jawi tidak lagi diiktiraf dari segi undang-undang.” Seksyen 9 Akta Bahasa Kebangsaan 1963/67 menetapkan Rumi sebagai tulisan bahasa kebangsaan, tetapi secara nyata menyatakan bahawa ini tidak melarang penggunaan tulisan Jawi.

“Jawi hanya tinggalan sejarah dan tidak digunakan lagi.” Jawi masih digunakan dalam pendidikan Islam, seni khat, bahan keagamaan dan kebudayaan, serta konteks rasmi tertentu.

Apa yang seterusnya

Untuk memahami kedudukan perlembagaan dan sejarah peralihan tulisan bahasa Melayu daripada Jawi kepada Rumi, lihat Bahasa Melayu. Untuk latar sejarah persuratan Melayu, lihat Kesultanan Melaka, dan untuk konteks kedudukan Islam yang berkait dengan warisan Jawi, lihat Perkara 3: Agama Persekutuan.

---

Rencana ini diklasifikasikan sebagai kandungan sensitif (3R+1: agama) di bawah dasar editorial NegaraKu.md kerana subjek tulisan Jawi berkait rapat dengan Islam dan pernah menjadi isu dasar pendidikan. Ia ditulis untuk kekal deskriptif — melaporkan apa itu Jawi, dari mana ia datang, dan bagaimana ia digunakan — tanpa menilai atau mentafsir dasar, dan dipegang sebagai draf sementara menunggu semakan manusia.