Bahasa Melayu: Bahasa Kebangsaan Malaysia dan Perjalanannya dari Jawi ke Rumi

Di Kuala Berang, Terengganu, ditemukan sebuah prasasti batu yang padanya terpahat perkataan Melayu — bukan dalam huruf yang kita kenali hari ini, tetapi dalam aksara Arab yang disesuaikan untuk bunyi Melayu. Menurut Arkib Negara Malaysia, prasasti itu bertarikh 1303 Masihi.

Batu Bersurat Terengganu itu, menurut UNESCO, ialah bukti terawal tulisan Jawi di dunia Melayu Islam di Asia Tenggara, dan dimasukkan ke dalam Daftar Memori Dunia UNESCO pada 2009. Ia satu tanda bahawa bahasa yang kini menjadi bahasa kebangsaan Malaysia sudah pun ditulis, dibaca dan digunakan untuk urusan pemerintahan lebih tujuh abad yang lalu.

Rencana ini menerangkan dua perkara yang berkait rapat: apakah kedudukan bahasa Melayu di sisi Perlembagaan dan undang-undang, dan bagaimana tulisannya berubah daripada Jawi kepada Rumi. Kedua-duanya diterangkan secara deskriptif — apa yang diperuntukkan, oleh siapa, dan bila.

Apa yang diperuntukkan oleh Perkara 152

Kedudukan bahasa Melayu ditetapkan dalam Perkara 152 Perlembagaan Persekutuan. Peruntukan asasnya ringkas: bahasa kebangsaan ialah bahasa Melayu.

Perkara yang sama mengandungi beberapa syarat yang perlu dibaca bersekali:

• Perkara 152(1)(a) memperuntukkan bahawa tiada seorang pun boleh dilarang atau dihalang, selain bagi maksud rasmi, daripada menggunakan, atau daripada mengajar atau mempelajari, apa-apa bahasa lain.
• Perkara 152(1)(b) memperuntukkan bahawa tiada apa-apa dalam Fasal itu boleh menjejaskan hak Kerajaan Persekutuan atau hak mana-mana Kerajaan Negeri untuk memelihara dan meneruskan penggunaan serta pengajian bahasa mana-mana kaum lain.
• Perkara 152(6) mentakrifkan “maksud rasmi” sebagai apa-apa maksud Kerajaan Persekutuan atau Kerajaan Negeri, termasuk apa-apa maksud sesuatu pihak berkuasa awam.

Dengan kata lain, peruntukan itu menetapkan satu bahasa kebangsaan bagi urusan rasmi, dan pada masa yang sama memperuntukkan secara nyata perlindungan bagi penggunaan, pengajaran dan pengajian bahasa-bahasa lain di luar maksud rasmi. Portal rasmi Kerajaan Malaysia turut menyatakan bahawa masyarakat berbilang kaum bebas menggunakan bahasa lain sesama mereka.

Bagaimana undang-undang melaksanakan Perkara 152

Perkara 152 menyebut bahawa bahasa kebangsaan hendaklah ditulis dalam tulisan yang diperuntukkan melalui undang-undang oleh Parlimen. Undang-undang itu ialah Akta Bahasa Kebangsaan 1963/67 (Akta 32).

Seksyen 2 Akta itu memperuntukkan bahawa, kecuali sebagaimana diperuntukkan dalam Akta itu dan tertakluk kepada perlindungan dalam Perkara 152(1) Perlembagaan, bahasa kebangsaan hendaklah digunakan bagi maksud-maksud rasmi. Akta yang sama mengandungi peruntukan lanjut, antaranya:

Peruntukan	Isi kandungan
Seksyen 3	Kerajaan boleh menggunakan terjemahan dokumen atau perutusan rasmi dalam bahasa lain demi kepentingan awam
Seksyen 4	Yang di-Pertuan Agong boleh membenarkan penggunaan bahasa Inggeris dilanjutkan bagi maksud rasmi yang difikirkan patut
Seksyen 6	Berkaitan teks sahih bagi undang-undang bertulis
Seksyen 8	Berkaitan bahasa bagi prosiding mahkamah
Seksyen 9	Menetapkan tulisan bagi bahasa kebangsaan

Dalam sektor pendidikan pula, portal rasmi Kerajaan menyatakan bahawa undang-undang pendidikan — kini Akta Pendidikan 1996 (Akta 550) — memperuntukkan kedudukan bahasa kebangsaan sebagai bahasa pengantar dalam pengajaran dan pembelajaran.

Tulisan Rumi, dengan Jawi tidak dilarang

Bahagian yang paling langsung menyentuh soal tulisan ialah Seksyen 9 Akta Bahasa Kebangsaan 1963/67. Ia memperuntukkan:

Tulisan bagi bahasa kebangsaan ialah tulisan Rumi; dengan syarat bahawa ini tidak melarang penggunaan tulisan Melayu, yang lebih dikenali dengan nama tulisan Jawi, bagi bahasa kebangsaan.

Peruntukan ini menetapkan dua perkara sekali gus: tulisan rasmi bagi bahasa kebangsaan ialah Rumi, dan penggunaan tulisan Jawi tidak dilarang. Kedua-dua tulisan itu, dari segi undang-undang, wujud berdampingan.

Dari Jawi ke Rumi: satu garis masa

Tulisan Jawi — huruf Arab yang disesuaikan untuk bunyi bahasa Melayu — merupakan aksara utama bahasa Melayu selama berabad-abad, seperti yang dibuktikan oleh Batu Bersurat Terengganu bertarikh 1303 Masihi. Ia berkembang seiring dengan penyebaran Islam di Nusantara, dan menjadi tulisan pentadbiran, persuratan dan keagamaan istana-istana Melayu, termasuk pada zaman Kesultanan Melaka.

Tulisan Rumi — abjad Latin — mula digunakan secara meluas untuk bahasa Melayu dalam tempoh penjajahan, apabila pelbagai sistem ejaan Rumi disusun. Menjelang pertengahan abad ke-20, penyeragaman ejaan Rumi menjadi tumpuan gerakan bahasa Melayu.

1956 — Dewan Bahasa dan Pustaka (DBP), pada asalnya bernama Balai Pustaka, ditubuhkan pada 22 Jun 1956 di Johor Bahru untuk mengembangkan bahasa Melayu sebagai bahasa kebangsaan dan bahasa rasmi negara yang bakal merdeka. Berikutan Kongres Bahasa dan Persuratan Melayu Ketiga yang berlangsung di Singapura dan Johor Bahru pada 16 hingga 21 September 1956, namanya ditukar kepada Dewan Bahasa dan Pustaka.

1957 — Apabila Persekutuan Tanah Melayu mencapai kemerdekaan, kedudukan bahasa Melayu sebagai bahasa kebangsaan termaktub dalam Perkara 152 Perlembagaan Persekutuan, seperti yang dicatatkan oleh Arkib Negara Malaysia.

1959 — DBP dinaikkan taraf menjadi sebuah badan berkanun melalui Ordinan Dewan Bahasa dan Pustaka 1959 (kini Akta Dewan Bahasa dan Pustaka 1959, Akta 213), dengan kuasa untuk menyusun program pembinaan dan pengembangan bahasa serta sastera.

1972 — Pada 23 Mei 1972, Menteri Pelajaran Malaysia dan Menteri Pendidikan dan Kebudayaan Republik Indonesia menandatangani Pernyataan Bersama di Jakarta mengenai kerjasama bahasa antara kedua-dua negara. Pada 16 Ogos 1972, Sistem Ejaan Rumi Baharu dilancarkan di Malaysia; di Indonesia, sistem yang sepadan — Ejaan Yang Disempurnakan — ditetapkan secara rasmi pada hari yang sama melalui pengumuman Presiden Republik Indonesia.

1972 dan seterusnya — Majlis Bahasa Indonesia-Malaysia (MBIM) ditubuhkan pada 29 Disember 1972, dan Jawatankuasa Tetap Bahasa Melayu ditubuhkan pada 23 Disember 1972 sebagai badan penyelaras di pihak Malaysia. Apabila Brunei Darussalam menyertai majlis itu sebagai anggota tetap pada 4 November 1985, MBIM menjadi MABBIM (Majlis Bahasa Brunei Darussalam-Indonesia-Malaysia), badan yang terus menyelaras pembinaan istilah dan ejaan bahasa Melayu/Indonesia sehingga kini, dengan Singapura menyertainya sebagai pemerhati.

Peralihan tumpuan rasmi kepada tulisan Rumi tidak memadamkan tulisan Jawi. Seperti yang diperuntukkan dalam Seksyen 9 Akta 32, tulisan Jawi kekal tidak dilarang, dan terus digunakan dalam pelbagai konteks keagamaan, kebudayaan dan rasmi tertentu.

Kesilapan fahaman yang lazim

“Bahasa Malaysia dan bahasa Melayu ialah dua bahasa berbeza.” Kedua-dua istilah merujuk bahasa yang sama. Perlembagaan menggunakan istilah bahasa Melayu bagi bahasa kebangsaan, manakala portal rasmi Kerajaan menyebutnya sebagai “bahasa Melayu yang dikenali juga sebagai bahasa Malaysia”.

“Perkara 152 melarang penggunaan bahasa lain.” Perkara 152(1)(a) dan (b) sebenarnya memperuntukkan perlindungan bagi penggunaan, pengajaran dan pengajian bahasa lain di luar maksud rasmi, dan bagi pemeliharaan bahasa kaum lain.

“Tulisan Jawi tidak lagi diiktiraf dari segi undang-undang.” Seksyen 9 Akta Bahasa Kebangsaan 1963/67 menetapkan Rumi sebagai tulisan bahasa kebangsaan tetapi secara nyata menyatakan bahawa ini tidak melarang penggunaan tulisan Jawi.

Apa yang seterusnya

Untuk memahami rangka yang lebih luas, Perlembagaan Persekutuan menerangkan struktur dokumen tempat Perkara 152 berada. Untuk latar sejarah bahasa dan institusi Melayu, lihat Kesultanan Melaka, dan untuk konteks pembentukan negara, Merdeka 1957.

---

Rencana ini diklasifikasikan sebagai kandungan sensitif (3R+1: kaum) di bawah dasar editorial NegaraKu.md kerana subjeknya menyentuh bahasa kebangsaan dan Perkara 152 Perlembagaan Persekutuan. Ia ditulis untuk kekal deskriptif — melaporkan apa yang diperuntukkan, oleh siapa dan bila, tanpa menilai atau mentafsir dasar — dan dipegang sebagai draf sementara menunggu semakan manusia.